İranın Gürcüstandakı səfirliyi iki ölkə xalqları arasındakı münasibətlərin tarixini yenidən yazmağa çalışır. Xüsusilə, İslam Respublikasının nümayəndələri gürcüləri inandırmaq istəyirlər ki, onların əcdadlarının köçürülməsi və kral sülaləsi ilə bağlı addımlar indi qələmə verildiyi qədər də pis hadisələr deyildi.
Məsələ burasındadır ki, İranın Gürcüstandakı səfiri Seyid Əli Mojani Gürcüstan Pravoslav Kilsəsi tərəfindən qəhrəmanlıqla həlak olduğu hesab edilən Gürcüstan kraliçası Ketevan haqqında tədqiqatının ilkin nəticələrini dərc etmək niyyətində olduğunu açıqlayıb. Ketevan kral I Davidin həyat yoldaşı və Kaxetiyanın gələcək kralı I Teymurazın anası idi. 17-ci əsrin əvvəllərində Ketevan Səvəfi şahı I Abbas tərəfindən əsir götürülüb və qətlə yetiriliib. Lakin Mojani bu hekayədə göründüyündən daha çox şeyin olduğuna inanır. O, hekayəyə keçmişə qayıtmaq üçün deyil, gürcülərin və iranlıların bir-birini daha yaxşı tanıması üçün yenidən baxıla biləcəyinə inanır. Hələlik heç bir detal verməsə də, Ketevanın obrazının proyeksiyasını səfirlik binasına yerləşdirib. Mojani həmçinin qeyd edib ki, tədqiqat Tehranın rəsmi mövqeyini deyil, onun şəxsi qiymətləndirməsini təmsil edir. Gürcüstan cəmiyyəti səfirin açıqlamasına sərt reaksiya verib. Tarixçilər onu artıq qeyri-elmi yanaşmada günahlandırıblar, Dmanisi və Aqarak-Taşir arxiyepiskopu Zinon diplomatı gürcülərin ağrısına hörmət etməyə və keçmişi yenidən yazmamağa çağırıb. Keşiş həmçinin qeyd edib ki, Tehranda dostluq əlaməti olaraq Ketevanın adını daşıya biləcək kiçik bir gürcü kilsəsi var və gürcü ruhanisinə ildə ən azı bir dəfə orada İlahi Liturgiyanı qeyd etməyə icazə verilə bilər: "2001-ci ildə İran prezidenti Məhəmməd Xatəminin dəvəti ilə II İliya İrana səfər etdi. Səfər Mədəniyyətlər və Sivilizasiyalararası Dialoqun himayəsi altında baş tutdu. İran bizi özünəməxsus Şərq qonaqpərvərliyi və yüksək mədəniyyət səviyyəsi ilə qarşıladı. Rəsmi görüşlər və səfərlərlə yanaşı, proqrama İsfahan və Tehrandakı şahların saraylarına və muzeylərinə də baş çəkmək daxil idi və burada gürcü nümayəndə heyəti Gürcüstanı viran qoyan şahların portretlərinə baxdı. Qonaqları müşayiət edən ayətullah anlayış və rəğbət ifadə etdi. Xalqlar arasında həqiqi dialoq tarixi həqiqətin tanınması və başqalarının ağrısına hörmətlə yanaşmaqla başlayır”. Bu arada, hakim “Gürcü Arzusu” Partiyası səfirə tarixi araşdırmalarının onun Tehrana qayıtmasına səbəb ola biləcəyinə işarə etdi. Parlamentin Özünüidarəetmə Komitəsinin sədri İrakli Kadagişvili bildirib: "Biz hər kəsə obyektiv yanaşırıq və hər bir hərəkətə adekvat cavab veriləcək. Bu halda İran səfiri də nəzakətli olmalı və səlahiyyətləri daxilində vəzifələrini yerinə yetirməlidir. Onun bu işdəki şikayətləri tamamilə yersizdir". Parlamentin Xarici İşlər Komitəsinin sədri Nikoloz Samxaradze əlavə edib ki, tarixi qazıntılar səfirlik işi deyil: "Əgər o, iki ölkə arasında normal münasibətləri qorumaq istəyirsə, bu cür hücumlardan çəkinməlidir". Maraqlıdır ki, Mojani Gürcüstana 2025-ci ilin sonlarında gəlib, lakin bu, onun ilk diplomatik qalmaqalı deyil. Fevral ayında İran səfirliyi gürcülərin İrana gəlişinin 410-cu ildönümü şərəfinə keçirilən bayram qəbuluna dəvət göndərib. İran diplomatları "gəliş" terminini 17-ci əsrin əvvəllərində I Şah Abbasın əmri ilə Kaxetinin on minlərlə sakininin köçürülməsinə aid etmək üçün istifadə ediblər. Lakin Gürcüstan hakimiyyəti də qeyri-dost hərəkətlər edib. Məsələn, sentyabr ayında ABŞ-ın rəğbətini qazanmaq üçün Gürcüstan hökuməti Tehrana hava səyahətlərini dayandırmaqla İran əleyhinə sanksiyalara qoşulub.
Eyni zamanda, Tiflisdəki ilk altı ayını yekunlaşdıran Mojani qeyd edib ki, İslam Respublikası Gürcüstan ərazisinin ona qarşı düşmənçilik hərəkətləri üçün tramplin kimi istifadəsinə icazə verməyəcək. Səfir bildirib ki, İranın düşmənlərini dəstəkləmək və onların fəaliyyət göstərməsi üçün imkanlar yaratmaq cavabsız qalmayacaq. Qara Dəniz Beynəlxalq Universitetinin professoru Nika Çitadze İran səfirinin açıqlamalarının sözdə yumşaq güc siyasəti yürütmə ehtimalını istisna etməyib. Xüsusilə, "Gürcü Arzusu"nun ABŞ-la münasibətləri bərpa etmək cəhdləri fonunda o, Tehranın tarix kitablarında təsvir edildiyi qədər pis olmadığını və Vaşinqtonla dost olmaqdansa, onunla dost olmağın daha yaxşı olduğunu iddia edir: "Tarixdən bilirik ki, kraliça Ketevan işgəncələrə məruz qalıb və sonra tonqalda yandırılıb. Nəvələri axtalanıb, onlardan biri tezliklə ölüb, digəri isə dəli olub və beləliklə, Baqrationi sülaləsinə son qoyulub. Görünür, səfir sübut etmək istəyir ki, vəziyyət düşündüyümüz qədər pis deyil. Eyni zamanda, tarixi müasirliklə qarışdırmamalıyıq. Gürcülər müasir İrana hörmət edirlər, ən azından ona görə ki, o, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü tanıyır. Amma bu, tarixi yenidən yazmaq üçün səbəb deyil". Ekspertin fikrincə, ABŞ və Gürcüstan arasında strateji tərəfdaşlıq bərpa olunarsa, İranın sadəcə keçmişə yenidən baxmaqdan daha qətiyyətli addımlar atacağını istisna etmək olmaz. Bununla belə, o qeyd edib ki, "Gürcü Arzusu" hökuməti hazırda Tehranla münasibətlərində kifayət qədər ehtiyatlı davranır və hər hansı bir eskalasiyanın qarşısını almağa çalışır. Onu da xatırladaq ki, XVII əsrdə Şah I Abbasın hakimiyyəti dövründə İranın Gürcüstan üzərində təsiri daha da güclənib. Şah Abbas Gürcüstanda dəfələrlə hərbi yürüşlər həyata keçirib. Xüsusilə Kaxeti və Kartli ərazilərində əməliyyatlar reallaşdırıb. Bununla yanaşı, müəyyən sayda gürcü İrana köçürülüb və onların bir hissəsi Səfəvi ordusunda və dövlət idarəçiliyində yüksək vəzifələrə qədər yüksəlib. Məsələn, gürcü mənşəli Allahverdi xan Səfəvi dövlətində mühüm hərbi və inzibati vəzifələr tutub. Bu tarix münasibətlərin yalnız qarşıdurmadan ibarət olmadığını da göstərir. İran və Gürcüstan arasında ticarət, mədəniyyət və siyasi əlaqələr inkişaf etmişdi. Gürcü ədəbiyyatına Səvəfi mədəniyyətinin təsiri olmuş, eyni zamanda gürcülər İranın siyasi və hərbi həyatında mühüm rol oynamışdılar. Buna görə iki ölkənin tarixi əlaqələri həm münaqişə, həm də qarşılıqlı təsir nümunələri ilə xarakterizə olunur. XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində isə bölgədə Rusiyanın təsiri sürətlə artdı. Rusiya imperiyasının Qafqaza genişlənməsi nəticəsində Gürcüstan tədricən İranın siyasi təsir dairəsindən çıxdı. 1801-ci ildə Şərqi Gürcüstanın Rusiya imperiyasına birləşdirilməsi bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Sonrakı Rusiya–İran müharibələri nəticəsində İranın Cənubi Qafqazdakı təsiri daha da zəiflədi. Müasir dövrdə Gürcüstan və İran arasında münasibətlər diplomatik və iqtisadi əməkdaşlıq üzərində qurulub. İki ölkə 1992-ci ildə diplomatik əlaqələr yaradıb və sonrakı illərdə ticarət, enerji, nəqliyyat, təhsil və digər sahələrdə əməkdaşlıq ediblər. Buna baxmayaraq, tarixi hadisələr, xüsusilə Səfəvi dövründə baş vermiş yürüşlər, ərazi üzərində nəzarət və əhalinin köçürülməsi kimi məsələlər iki ölkənin tarixinin həssas mövzuları olaraq qalır.
Tahir TAĞIYEV
