Məlum olduğu kimi, Azərbaycan tarixən zəngin neft və qaz ehtiyatları ilə tanınan ölkələrdən biridir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən yataqlar uzun illər ərzində ölkənin iqtisadi inkişafında və enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayıb. Ənənəvi neft-qaz yataqlarının işlənməsi ilə yanaşı, son dövrlərdə qeyri-ənənəvi karbohidrogen resurslarına da maraq artır. Bu resursların gələcəkdə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi Azərbaycanın enerji potensialının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli imkanlar yarada bilər.
Qeyri-ənənəvi karbohidrogenlər dedikdə, hasilatı ənənəvi yataqlardakı neft və qazla müqayisədə daha mürəkkəb texnologiyalar tələb edən resurslar nəzərdə tutulur. Buraya şist nefti, şist qazı, sıx qaz, sıx neft və kömür laylarında yerləşən metan kimi resurslar daxildir. Ənənəvi yataqlarda karbohidrogenlər nisbətən keçirici süxurlarda toplanır və hasilatı daha asan olur. Qeyri-ənənəvi yataqlarda isə karbohidrogenlərin suxurun daxilindən çıxarılması üçün xüsusi texnologiyalara ehtiyac yaranır. Azərbaycan üçün bu məsələnin aktuallığı ölkənin mövcud neft-qaz ehtiyatlarının uzunmüddətli perspektivdə azalması və enerji sektorunda yeni imkanların axtarılması ilə əlaqədardır. Ənənəvi yataqların hasilat səviyyəsinin aşağı düşməsi yeni yataqların və alternativ resursların araşdırılmasını zəruri edir. Qeyri-ənənəvi resursların öyrənilməsi də məhz bu strategiyanın bir hissəsi ola bilər. Azərbaycanın geoloji quruluşu müxtəlif tipli karbohidrogen ehtiyatlarının mövcudluğu üçün əlverişli şərait yaradır. Bu fonda İkinci Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə ABŞ-ın nəhəng “ExxonMobil” korporasiyası arasında imzalanmış Orta Kür hövzəsi üzrə qeyri-ənənəvi resursların kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatına dair müqavilə xüsusi diqqət cəlb edir. Hasilatın pay bölgüsü sazişinə əsasən, müqavilə sahəsində iştirak payları müvafiq törəmə şirkətlər vasitəsilə 50 faiz SOCAR və 50 faiz “ExxonMobil” olmaqla bölüşdürüləcək. Layihənin operatoru qismində isə qeyri-ənənəvi resursların (şist laylarının) mənimsənilməsində qlobal təcrübəyə malik olan “ExxonMobil” şirkəti çıxış edəcək. Azərbaycan bu müqavilə ilə Xəzərdəki ənənəvi dəniz yataqlarından əlavə, qurudakı qeyri-ənənəvi enerji potensialını da dövriyyəyə cəlb etməyi hədəfləyir. Saziş çərçivəsində Orta Kür çökəkliyində (əsasən Gəncə, Yevlax-Ağcabədi zonaları və dağətəyi rayonlar) qeyri-ənənəvi karbohidrogenlərin əsas mənbəyi kimi Maykop lay dəstəsi və qismən Paleogen-Neogen dövrünün gilləri araşdırılacaq. Həmin ərazilərdə zəngin üzvi maddəyə (kerogen) malik sıx şist və gil təbəqələri mövcuddur. Ənənəvi kollektorlardan fərqli olaraq, buradakı neft və qaz yerin minlərlə metr dərinliyində, keçiriciliyi çox aşağı olan qaya laylarının arasında sıxılıb qalıb. Orta Kür hövzəsindəki bu resursların çıxarılması ənənəvi üsullarla mümkün olmadığından, layihə çərçivəsində ABŞ-da geniş sınaqdan çıxmış üfüqi qazma və hidravlik parçalanma kimi mürəkkəb və müasir texnologiyaların tətbiqi planlaşdırılır. Düzdür, məsələyə fərqli yanaşanlar da var. Belə ki, kəşfiyyat prosesində yerin altını üfüqi qazaraq layların yüksək təzyiqli su, qum və kimyəvi qarışıqla parçalanması üsulundan istifadə olunacaq. Ekoloq Rövşən Abbasovun sözlərinə görə, bu metod ekoloji baxımdan təhlükəlidir və yeraltı qatların tamamilə dağılmasına, yəni yeraltı strukturun zədələnməsinə yol açır. Ekspert həmçinin xəbərdarlıq edir ki, bu üsul zəlzələ risklərini də əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Məsələnin ictimai müzakirəsində əsas diqqət qeyri-ənənəvi karbohidrogenlərin hasilatında istifadə oluna biləcək hidravlik çatlatma — daha çox işlənən adı ilə “frakinq” texnologiyasına yönəlib. Hidravlik çatlatma zamanı quyu əvvəlcə müəyyən dərinliyə qədər, daha sonra isə horizontal istiqamətdə qazıla bilər. Laylara yüksək təzyiq altında su, qum və xüsusi kimyəvi maddələrdən ibarət maye vurulur. Təzyiq süxurda kiçik çatların yaranmasına və qumun həmin çatları açıq saxlamasına imkan verir. Nəticədə neft və ya qazın quyuya doğru hərəkəti asanlaşır. ABŞ Geoloji Xidməti (USGS) də hidravlik çatlatmanı su, qum və ya kimyəvi maddələrin quyuya vurulması yolu ilə yeraltı süxurun parçalanması prosesi kimi müəyyən edir. Bu proseslə bağlı “yeraltı qatların tamamilə dağılması” iddiasına gəlincə, burada mühüm fərq qoymaq lazımdır. Hidravlik çatlatmanın məqsədi bütün geoloji strukturu dağıtmaq deyil. Proses müəyyən lay daxilində idarə olunan çatların yaradılmasına əsaslanır. Buna görə “yeraltı strukturun tamamilə dağılması” ifadəsi elmi baxımdan həddindən artıq ümumiləşdirilib. Bununla belə, bu, texnologiyanın risksiz olduğu anlamına gəlmir. Quyunun düzgün layihələndirilməməsi, quyunun divarlarının və izolyasiya sistemlərinin lazımi keyfiyyətdə olmaması və tullantı sularının düzgün idarə edilməməsi ətraf mühit üçün real problemlər yarada bilər. Ən ciddi müzakirə olunan məsələlərdən biri yeraltı və içməli su ehtiyatlarının qorunmasıdır. ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin (EPA) araşdırması göstərib ki, hidravlik çatlatma ilə bağlı fəaliyyət müəyyən şəraitlərdə içməli su ehtiyatlarına təsir göstərə bilər. Risqlər arasında kimyəvi maddələrin və hasilat sularının səthdə dağılması, quyuların mexaniki bütövlüyünün pozulması, tullantı sularının düzgün idarə edilməməsi və bəzi hallarda onların yeraltı sulara çatması göstərilir. Deməli, “frakinq mütləq yeraltı suları çirkləndirir” demək düzgün deyil, lakin müəyyən şərtlərdə su ehtiyatlarına ciddi təsir ehtimalı elmi cəhətdən sənədləşdirilmiş riskdir. Zəlzələ məsələsində də oxşar fərqləndirmə aparmaq vacibdir. Hidravlik çatlatmanın özü ilə seysmik hadisələr arasında əlaqə mövcuddur, lakin USGS-ə görə, hidravlik çatlatmanın insanların hiss edə biləcəyi zəlzələlərə səbəb olması olduqca nadirdir. Daha böyük problem çox vaxt hasilat prosesindən sonra yaranan tullantı sularının dərin quyulara uzun müddət ərzində vurulması ilə əlaqələndirilir. Belə quyular daha böyük həcmdə mayeni daha uzun müddət ərzində yeraltına vurduğuna görə süxurlarda təzyiqi dəyişdirə və müəyyən şəraitdə induksiya olunmuş zəlzələlərə səbəb ola bilər. Azərbaycan baxımından əsas məsələ buna görə də texnologiyanın “təhlükəli” və ya “təhlükəsiz” elan edilməsi deyil, konkret layihə üçün risklərin əvvəlcədən ölçülməsi və idarə edilməsidir. Kəşfiyyat başlamazdan əvvəl yeraltı suların vəziyyəti, su quyularının keyfiyyəti, geoloji qırılmalar və seysmik aktivlik üzrə baza məlumatlarının toplanması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Amma nəzərə alınmalıdır ki, “ExxonMobil” bu sahədə böyük təcrübəyə malikdir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində hidravlik layların çatladılması və horizontal qazma kimi texnologiyalar qeyri-ənənəvi neft və qaz ehtiyatlarının hasilatında istifadə olunub. Bu texnologiyaların Azərbaycanda tətbiqi isə ölkənin konkret geoloji və ekoloji şəraitinin nəzərə alınmasını tələb edir. Əgər gələcək geoloji tədqiqatlar kommersiya baxımından əhəmiyyətli ehtiyatların mövcudluğunu təsdiqləsə, müasir texnologiyaların tətbiqi həmin resursların işlənməsini mümkün edir. Qeyri-ənənəvi resursların işlənməsi isə Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinə də əlavə töhfə verə bilər. Ölkə ənənəvi neft və qaz ehtiyatlarının hesabına uzun illər həm daxili tələbatını ödəyib, həm də ixrac imkanları əldə edib. Yeni resursların iqtisadi dövriyyəyə daxil edilməsi enerji təchizatının şaxələndirilməsinə və gələcəkdə hasilatın sabitliyinin qorunmasına kömək edəcək. Bununla yanaşı, qeyri-ənənəvi ehtiyatların işlənməsi mövcud enerji strategiyasının əvəzedicisi deyil, onun tamamlayıcı istiqaməti kimi nəzərdən keçirilir.
Ramil QULİYEV
