Macarıstan və Serbiyada Viktor Orban və Aleksandar Vuçiçin hakimiyyətdən getməsi Avropada siyasi qüvvələr nisbətinə və Rusiyanın regiondakı təsir imkanlarına dair müzakirələri gücləndirə bilər. Hər iki lider Moskva ilə münasibətləri qorumağa çalışıb və Avropa daxilində Rusiyanın maraqları ilə üst-üstə düşən mövqeləri ilə diqqət çəkib. Onların hakimiyyətdən getməsi Kremlin Avropadakı siyasi tərəfdaşlarının mövqelərinə, Avropa İttifaqının birliyinə və Rusiya ilə Qərb arasındakı münasibətlərə mümkün təsirləri baxımından əhəmiyyətlidir.
Macarıstanda Orbanın, Serbiyada isə Vuçiçin hakimiyyətdən getməsi Moskvanın Avropadakı siyasi mövqeləri baxımından mühüm dəyişiklik kimi qiymətləndirilir. Orban uzun illər Avropa İttifaqının Rusiya ilə bağlı qərarlarına təsir göstərən, Ukraynaya dəstək məsələsində fərqli mövqe tutan liderlərdən biri olub. Vuçiç isə Rusiya ilə yaxın siyasi və enerji əlaqələrini qoruyaraq Serbiyanın Avropaya inteqrasiya siyasətini Moskva ilə münasibətlərlə uzlaşdırmağa çalışıb. Hər iki liderin seçkilərdə məğlub olması Kremlin Avropadakı tərəfdaşlarının zəifləməsi kimi dəyərləndirilir. Bununla belə, hakimiyyət dəyişikliyi həmin ölkələrin Rusiya ilə əlaqələrinin dərhal kəsiləcəyi demək deyil.
Macarıstan və Serbiyada Viktor Orban və Aleksandar Vuçiçin hakimiyyətdən getməsi Rusiyanın Avropadakı siyasi təsirinə və Vladimir Putinin müttəfiqləri ilə münasibətlərinə necə təsir göstərə bilər? Bu hadisələr Moskvanın Avropada özünə yaxın siyasi qüvvələr vasitəsilə təsirini qorumaq imkanlarını zəiflədə bilərmi?
Macarıstan və Serbiyada hakimiyyət dəyişikliyi bu ölkələrin Rusiya ilə münasibətlərində hansı dəyişikliklərə səbəb ola bilər? Yeni siyasi rəhbərliklərin Moskva ilə məsafə saxlamaq istəyinə baxmayaraq, iqtisadi maraqların mövcud münasibətlərin qorunmasında həlledici rol oynayacağı ehtimal edilir. Xüsusilə enerji resurslarının qiyməti, idxaldan asılılıq və uzunmüddətli iqtisadi sazişlər Budapeşt və Belqradın xarici siyasət seçimlərinə təsir göstərən əsas amillərdir.
Tofiq Abbasov: "Budapeşt və Belqrad Rusiyadan aldıqları əlverişli imkanları itirməyə çalışmayacaqlar"
Politoloq Tofiq Abbasov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Rusiyanın Macarıstan və Serbiya ilə ənənəvi olaraq geniş iqtisadi əlaqələri olub və bu münasibətlərin əsasını enerji əməkdaşlığı təşkil edib. Onun sözlərinə görə, Viktor Orbanın və Aleksandar Vuçiçin hakimiyyəti dövründə Moskva ilə münasibətlər təkcə siyasi müttəfiqlik səviyyəsində deyil, həm də qarşılıqlı iqtisadi maraqlar əsasında inkişaf edib.
Politoloq qeyd edib ki, xüsusilə Avropada enerji böhranının dərinləşdiyi bir vaxtda hər iki ölkə Rusiyanın təqdim etdiyi əlverişli enerji imkanlarından yararlanıb. Onun fikrincə, Qərbin Rusiya enerji daşıyıcılarına qarşı tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər Avropa bazarında qiymət təzyiqlərini artırıb, alternativ təchizat mənbələrindən asılılığı gücləndirib. Bu prosesdə ABŞ-ın Avropaya enerji ixracının artması da bazardakı vəziyyətə təsir göstərib.
Tofiq Abbasovun fikrincə, enerji qiymətlərinin yüksəlməsi Avropa ölkələrində sosial-iqtisadi problemləri daha da dərinləşdirir. Xüsusilə aztəminatlı əhali və tələbələr bahalaşmanın təsirlərini daha ciddi hiss edirlər. Ərzaqdan tutmuş gündəlik istehlak mallarına qədər qiymətlərin artması enerji böhranının sosial nəticələrini ağırlaşdırır.
Politoloq hesab edir ki, Macarıstanın Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirməsi üçün kifayət qədər ciddi səbəbləri var. Coğrafi yaxınlıq, enerji təchizatının mövcud infrastrukturu və uzun illər ərzində formalaşmış iqtisadi əlaqələr Budapeştin seçim imkanlarını məhdudlaşdırır. Onun qənaətinə görə, Macarıstanda hakimiyyətə gələn Peter Magyar hökuməti də Rusiyadan imtina etməyəcək. Çünki siyasi mövqelər dəyişsə də, ölkənin enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi maraqları dəyişməz qalır.
Abbasov vurğulayıb ki, büdcə kəsiri ilə üzləşən dövlətlər üçün enerji resurslarını münasib qiymətlərlə əldə etmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə şəraitdə hökumətlər xərcləri azaltmağa, iqtisadi sabitliyi qorumağa və əvvəlki hakimiyyətlərin yol verdiyi səhvləri təkrarlamamağa çalışırlar. Bu baxımdan Rusiya ilə mövcud enerji razılaşmalarından imtina etmək Macarıstan üçün əlavə iqtisadi yük yarada bilər.
Serbiyaya gəldikdə isə, politoloq bildirib ki, bu ölkə Rusiyadan coğrafi baxımdan daha uzaqda yerləşsə də, Moskva Belqrad üçün uzun müddət əlverişli iqtisadi şərait yaradıb. Xüsusilə enerji resursları, texnika və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq iki ölkə arasında geniş ticarət əlaqələrinin formalaşmasına imkan verib. Onun fikrincə, Serbiyada hakimiyyət dəyişikliyi baş versə belə, yeni siyasi rəhbərlik bu iqtisadi üstünlükləri asanlıqla əldən vermək istəməyəcək.
Politoloq diqqətə çatdırıb ki, dövlətlər arasında imzalanan uzunmüddətli sazişlər yalnız müəyyən dövr üçün nəzərdə tutulmur. Bu sənədlər gələcək əməkdaşlığın istiqamətlərini müəyyənləşdirir və tərəflərin qarşılıqlı öhdəliklərini formalaşdırır. Buna görə də yeni hökumətlər xarici siyasət kursuna yenidən baxarkən mövcud iqtisadi razılaşmaların nəticələrini də nəzərə almağa məcburdurlar.
Abbasovun sözlərinə görə, Avropanın aparıcı dövlətləri – Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya Rusiyaya münasibətdə daha sərt mövqe sərgiləsələr də, bu yanaşmanın uzunmüddətli iqtisadi nəticələri müzakirə mövzusu olaraq qalır. O xatırladıb ki, Almaniya 2022-ci ilin fevralına qədər Rusiya enerji resurslarından münasib qiymətlərlə yararlanırdı və bu amil ölkənin sənaye rəqabətliliyinə müsbət təsir göstərirdi. Enerji əməkdaşlığının məhdudlaşdırılmasından sonra isə Almaniya iqtisadiyyatında ciddi çətinliklər meydana çıxıb.
Politoloq hesab edir ki, iqtisadi münasibətləri siyasi qarşıdurmaların girovuna çevirmək dövlətlər üçün həmişə sərfəli nəticə vermir. Onun fikrincə, siyasi liderlər iqtisadi qərarları yalnız siyasi mülahizələrlə deyil, mütəxəssislərin hesablamaları və real iqtisadi göstəricilər əsasında qəbul etməlidirlər.
"Dünya geoiqtisadiyyatında və geosiyasətində ən düzgün indikator iqtisadi amildir. Ölkənin qazancı nədən ibarətdir, xərcləri nə qədərdir, bunların arasındakı saldo nəyi göstərir – əsas məsələ budur. İxrac potensialına söykənən və iqtisadi maraqlarını düzgün quran ölkələr daha əlverişli mövqelər əldə edirlər", – deyə Tofiq Abbasov bildirib.
Politoloqun qənaətinə görə, Macarıstan və Serbiyanın yeni siyasi rəhbərlikləri Rusiyaya münasibətdə tənqidi ritorikanı davam etdirə bilərlər, lakin bu, iqtisadi əməkdaşlığın tamamilə dayandırılması demək deyil. Peter Magyarın Ukraynaya maliyyə yardımı məsələsində ehtiyatlı mövqeyi, Slovakiyanın baş naziri Robert Fikonun da Ukraynaya əlavə maliyyə dəstəyindən imtina etməsi Avropada vahid yanaşmanın olmadığını göstərir.
Tofiq Abbasov hesab edir ki, qarşıdakı dövrdə Budapeşt və Belqrad üçün əsas prioritet, siyasi bəyanatlardan daha çox, iqtisadi maraqların qorunması olacaq. Çünki qlobal böhranların ard-arda yaşandığı, enerji və digər resursların qiymətlərinin dəyişkən olduğu şəraitdə mövcud iqtisadi üstünlüklərdən imtina etmək bu ölkələrə əlavə problemlər yarada bilər.
Akif NƏSİRLİ
