İran və ABŞ arasında münaqişənin həlli istiqamətində Türkiyədə danışıqların keçirilməsi təklifi regionda gərginliyin azaldılması baxımından yeni diplomatik imkan yarada bilər. Vasitəçilərin noyabrın 4-dək görüş təşkil etmək təşəbbüsü tərəflərin qarşıdurmanı siyasi yollarla həll etmək imkanlarını gündəmə gətirir. Lakin danışıqların uğuru yalnız görüşün keçirilməsindən deyil, Tehran və Vaşinqtonun qarşılıqlı güzəştlərə nə dərəcədə hazır olmasından asılıdır.
Təklif olunan gündəlik kifayət qədər mürəkkəb məsələləri əhatə edir. Hörmüz boğazının açılması, ABŞ-nin blokadasının aradan qaldırılması və İranın nüvə proqramı ətrafında razılığın əldə olunması tərəflərin əsas ziddiyyətlərinin eyni vaxtda müzakirəsini tələb edir. Hörmüz boğazı dünya enerji ticarəti üçün strateji əhəmiyyət daşıdığından, burada təhlükəsizliyin təmin edilməsi neft bazarına və beynəlxalq iqtisadiyyata da müsbət təsir göstərə bilər. Bununla belə, boğazın açılması ilə bağlı razılaşmanın davamlı olması üçün təhlükəsizlik təminatları və tərəflərin öhdəlikləri dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.
ABŞ-nin blokadasının aradan qaldırılması isə İran üçün iqtisadi baxımdan mühüm məsələdir. Tehranın əsas maraqlarından biri xarici ticarət və maliyyə imkanlarının genişləndirilməsi, iqtisadi təzyiqlərin azaldılmasıdır. Vaşinqton isə bunun müqabilində İranın nüvə proqramı ilə bağlı konkret təminatlar əldə etməyə çalışa bilər. Beləliklə, mümkün razılaşmanın əsasını qarşılıqlı güzəşt prinsipi təşkil edə bilər: İran nüvə fəaliyyəti ilə bağlı yoxlama və məhdudiyyətlərə razılıq verir, ABŞ isə müəyyən iqtisadi və siyasi məhdudiyyətləri yumşaldır.
Beynəlxalq müfəttişlərin İranın nüvə obyektlərinə buraxılması danışıqların ən həssas istiqamətlərindən biri olacaq. Belə yoxlamalar İranın nüvə fəaliyyətinin şəffaflığını artırmaq və beynəlxalq ictimaiyyətin narahatlıqlarını azaltmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin Tehran bunu öz suverenliyi və təhlükəsizlik maraqları ilə əlaqələndirərək əlavə şərtlər irəli sürə bilər. Buna görə yoxlamaların həcmi, qaydaları və nəticələrinin necə qiymətləndiriləcəyi barədə razılıq əldə olunması vacibdir.
İranın danışıqlar üçün nəzərdə tutulan yeddi günlük müddətin dörd günə endirilməsini tələb etməsi də siyasi baxımdan diqqət çəkir. Bu mövqe Tehranın prosesi sürətləndirmək, qarşı tərəfdən tez bir zamanda konkret cavab almaq və danışıqların uzanmasının qarşısını almaq istəyi ilə bağlı ola bilər. Digər tərəfdən, qısa müddət ərzində mürəkkəb məsələlər üzrə razılığa gəlmək tərəflərin manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə vaxt məhdudiyyəti siyasi iradəni nümayiş etdirsə də, özlüyündə razılaşmanın əldə olunacağına zəmanət vermir.
Türkiyənin vasitəçi kimi iştirakı tərəflər arasında birbaşa təmasların qurulmasına və diplomatik kanalların genişlənməsinə kömək edə bilər. Ankara həm regionda yerləşməsi, həm də müxtəlif beynəlxalq aktorlarla münasibətləri baxımından danışıqlar üçün əlverişli platforma rolunu oynaya bilər. Bununla belə, Türkiyənin vasitəçilik imkanları tərəflərin onun təşəbbüsünə münasibətindən və əldə olunan razılaşmaların icrasına nə dərəcədə hazır olmasından asılıdır.
Nəticə etibarilə, Türkiyədə mümkün görüş İran və ABŞ arasında gərginliyin azaldılması üçün fürsət yaratsa da, əsas sınaq konkret və qarşılıqlı öhdəliklərin razılaşdırılması olacaq. Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi, iqtisadi məhdudiyyətlər və nüvə proqramı ilə bağlı məsələlər üzrə mərhələli razılaşma əldə olunarsa, bu, yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərə deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqin təhlükəsizliyinə və qlobal enerji bazarına da müsbət təsir göstərə bilər. Əks halda, danışıqların keçirilməsi diplomatik fəallıq yaratsa da, münaqişənin köklü həllinə gətirib çıxarmaya bilər.
Akif NƏSİRLİ
