ABŞ-da ilin əsas siyasi hadisəsinə sayılı günlər qalıb. Aralıq seçkilər təkcə Konqresin tərkibini deyil, həm də Donald Trampın prezidentliyinin son iki ili üçün güc balansını müəyyən edəcək, ştat və yerli səviyyələrdə siyasətə də təsir edəcək. Prezidentin reytinqləri rekord səviyyədə aşağı düşdüyü, qiymətlərin artması və Yaxın Şərqdəki müharibənin yaratdığı çətin iqtisadi vəziyyət fonunda bu seçkilər mövcud administrasiyanın kursu ilə bağlı referendum kimi qəbul edilir.
Aralıq seçkilər ABŞ-da prezident seçkiləri arasında, yəni hər iki ildən bir, noyabrın əvvəlində keçirilən ümumi seçkilərdir. Onların əsas məqsədi iki palatadan: Nümayəndələr Palatası və Senatdan ibarət olan ABŞ Konqresinin tərkibini müəyyən etməkdir. Bu seçkilər tez-tez hazırkı prezidentin və onun partiyasının fəaliyyəti ilə bağlı referendum kimi qəbul edilir. Tarixən prezidentin partiyası aralıq seçkilərdə, demək olar ki, həmişə Konqresdəki yerlərini itirir. Federal səviyyədən kənarda seçicilər 36 ştatda qubernatorları, eləcə də minlərlə ştat qanunvericisini və yerli məmurları seçəcəklər. Bundan əlavə, səsvermədə yerlərdəki insanların həyatına birbaşa təsir edəcək 140-dan çox təklif var. Builki ara seçkilər 3 noyabr tarixinə planlaşdırılıb. Konqres uğrunda yarış diqqət mərkəzində olsa da, seçicilər hökumətin bütün səviyyələrinin tərkibini müəyyən edəcəklər: bura ilk olaraq Nümayəndələr Palatasına seçkilər daxildir. 435 yerin hamısı yenidən seçiləcək. Hazırda Respublikaçılar az səs çoxluğuna malikdirlər. Nəzarəti ələ keçirmək üçün partiyanın 218 yer qazanması lazımdır. Demokratlar əksəriyyəti geri almaq üçün Respublikaçılardan üç yer almalıdırlar. Senat seçkilərində də 100 yerdən otuz beşi yenidən seçiləcək. Bunlara 33 adi yer, üstəgəl Florida və Ohayo ştatlarında iki xüsusi seçki daxildir ki, burada yerlər Marko Rubio və Ceyms Vensin administrasiya vəzifələrinə təyin edilməsi ilə boş qalıb. Respublikaçılar hazırda Senata 53-47 səs fərqi ilə nəzarət edirlər. Nəzarəti qorumaq üçün Demokratlar 51 yer, yəni Respublikaçılardan dörd yer qazanmalıdırlar. Səslər bərabər olarsa, vitse-prezident Ceyms Vens həlledici səs verir və Respublikaçıların nəzarətini qoruyur. Qubernator seçkiləri 36 ştatda keçiriləcək.
Daha bir maraqlı məsələ ABŞ Konqres seçkilərinin necə keçirilməsidir və bura ilk olaraq ABŞ Nümayəndələr Palatası daxildir. İki illik müddətə seçilən 435 üzvün hər biri bir konqres dairəsini təmsil edir. Bu o deməkdir ki, bütün yerlər hər iki ildən bir yenidən seçilir. Hər ştatdan yerlərin sayı əhaliyə əsaslanır və siyahıyaalmanın nəticələrinə əsasən hər on ildən bir tənzimlənir. Məsələn, Kaliforniyada 52 yer, Vayominq və Vermont kimi az məskunlaşmış ştatların hər birində isə bir yer var. Bir çox dairələrdə seçkilər proqnozlaşdırıla bilər və əksər seçkilərin taleyi təxminən 50 rəqabətli dairədə həll olunur. Proqnozlar göstərir ki, Demokratların Nümayəndələr Palatası üzərində nəzarəti ələ keçirmək şansı yüksəkdir. ABŞ Senatına gəlincə, senatorlar əhalisindən asılı olmayaraq hər ştatdan iki nəfər olmaqla altı illik müddətə seçilir. Ştatın təxminən üçdə biri hər iki ildən bir yenidən seçilir. Ən rəqabətli seçkilərin Şimali Karolina, Men, Alyaska, Texas, Ohayo, Ayova və Kanzasda olacağı gözlənilir.
Son məlumatlara görə, siyasi mühit Demokratlara üstünlük verir və prezident Donald Trampın reytinqi ən aşağı səviyyədədir. “Reuters/Ipsos”un 26 oktyabrda başa çatdırdığı sorğuya görə, Trampın bəyənmə reytinqi bir həftə əvvəl qeydə alınan rekord səviyyədən (31%) bir faiz bəndi çox olmaqla 32% təşkil edir. Bu, onun hər iki vəzifə müddətinin ən aşağı reytinqidir. Aralıq seçkilərdən əvvəl reytinqin 50%-dən aşağı olması tarixən prezidentin partiyası üçün əhəmiyyətli itkilər proqnozlaşdırır. Öz dairələrində hansı partiyaya səs verəcəkləri soruşulduqda, qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin 47%-i Demokratları, 36%-i isə Respublikaçıları dəstəkləyəcəklərini bildirib. Bu, Demokratlara 11% üstünlük verir. Sorğular göstərir ki, iqtisadiyyat narazılığın əsas səbəbi olaraq qalır. Seçicilərin 73%-i yaşayış xərclərinin çox sürətlə artdığına inanır. Demokratlar indi iqtisadi məsələlərdə daha səriştəli hesab olunurlar: seçicilərin 37%-i bu məsələdə onlara etibar edir, Respublikaçıların isə 33%-i bu rəqəmə bərabərdir. İranla hərbi münaqişədən əvvəl seçicilər Respublikaçıları dəstəkləyirdilər. Əhval-ruhiyyədəki bu dəyişiklik birbaşa yanacaq qiymətlərinin artması ilə bağlıdır. Əgər Respublikaçılar hər iki palatada çoxluğu saxlasalar, bu, Tramp administrasiyasına qanunvericilik gündəliyini həyata keçirməyə imkan verəcək. Lakin tam nəzarət olsa belə, Respublikaçılar həmişə prezidentin bütün təşəbbüslərini, xüsusən də bəzi partiya üzvlərinin fərqli mövqe tutduğu tariflərlə bağlı təşəbbüslərini qəbul edə bilməyiblər. Senata nəzarəti saxlamaq Tramp üçün xüsusilə vacib olacaq, çünki bu, ona hakimlər, kabinet üzvləri və səfirlər də daxil olmaqla yüzlərlə federal vəzifəyə namizədliyini təsdiqləməyə imkan verəcək. Lakin Trampın artıq namizədliyini irəli sürə bilməyəcəyi 2028-ci il seçkiləri yaxınlaşdıqca bəzi Respublikaçılar öz mövqelərini gücləndirmək üçün prezidentdən uzaqlaşmağa başlaya bilərlər. Nümayəndələr Palatasını itirmək ən çox ehtimal olunan ssenari və Tramp üçün əhəmiyyətli bir zərbə olardı. Aşağı palatanın nəzarəti Demokratlara bir neçə güclü təsir vasitəsi verəcək. Birincisi, onlar Respublikaçıların təşəbbüslərini bloklaya biləcəklər. İkincisi, Nümayəndələr Palatasının komitələrinə Tramp administrasiyası ilə bağlı araşdırmalar aparmaq səlahiyyəti veriləcək. Üçüncüsü, Nümayəndələr Palatasının prezidenti impiçment etmək üçün yeganə səlahiyyəti var. Vəzifədən uzaqlaşdırmaq üçün Senatda üçdə iki səs tələb olunsa da, impiçment proseduruna başlamaq faktı siyasi təzyiq yaradacaq. Dördüncüsü, Demokratlar federal xərclər üzərində nəzarəti əldə edəcək və hökumətin bağlanması təhlükəsindən bir vasitə kimi istifadə edə biləcəklər. Senatı itirməyin də uzunmüddətli nəticələri olacaq. Demokratlar Senatda qanunvericiliyi bloklaya və Trampın əsas vəzifələrə namizədlərini rədd edə biləcək. Bu, təkcə kabinet üzvlərinə və səfirlərə deyil, həm də ömürlük təyin olunan federal hakimlərə aiddir. Məhkəmə təyinatlarının bloklanması ABŞ hüquq sisteminə onilliklər ərzində təsir göstərə bilər. Bundan əlavə, Senat impiçment məhkəmələri keçirir; Nümayəndələr Palatası ittiham irəli sürərsə, Demokratlar Senatda, çox güman ki, Trampı məhkum etmək üçün səs verəcək. Amma bu, yenə də Demokratların əldə edə bilməyəcəyi üçdə iki səs çoxluğu tələb edəcək. Seçkilərdə ilk nəticələr 5 noyabrda seçki məntəqələri bağlandıqdan sonra gəlməyə başlayacaq. Lakin yekun nəticələrin gəlməsi günlərlə, bəzən isə həftələrlə çəkə bilər. Bu, müxtəlif ştatların poçtla göndərilən bülletenlərin emalı və sayılması üçün fərqli qaydalarına, eləcə də nəticələrin təsdiqlənməsi prosedurlarına malik olması ilə əlaqədardır ki, bu prosedurlar da fərqli ola bilər. Məsələn, Corciya ştatında heç bir namizəd səslərin 50%-dən çoxunu toplaya bilməsə, dekabrın əvvəlində baş tuta biləcək ikinci tur təyin olunacaq. Hər ştatda seçki nəticələrinin rəsmi təsdiqlənməsinin dekabr ayında başa çatacağı və yeni Konqresin ilk dəfə 3 yanvar 2027-ci ildə toplaşacağı gözlənilir. Amerika seçki təcrübəsində bir fenomeni xatırlamaq vacibdir ki, ilk dərc olunmuş seçki nəticələri adətən Respublikaçı namizədlər üçün əhəmiyyətli bir üstünlük göstərir, lakin bu üstünlük səslər sayıldıqca tədricən yox olur. İrandakı müharibə iqtisadiyyata və seçici əhval-ruhiyyəsinə təsir edən əsas amil olaraq qalır. Tramp administrasiyası hərbi əməliyyatlar üçün Konqresin icazəsinə ehtiyacı olmadığını iddia edir. Demokratlar Konqres üzərində nəzarəti ələ keçirsələr, prezidentin hərəkətlərini məhdudlaşdırmaq üçün Müharibə Səlahiyyətləri Qətnaməsini qəbul etməklə buna etiraz edə bilərlər. Lakin, prezidentin vetosunu ləğv etmək üçün onların üçdə iki dəstəyinə ehtiyacı olacaq ki, bu da ehtimalı azdır. Lakin Demokratlar büdcə prosesinə nəzarətlərindən istifadə edərək müharibənin maliyyələşdirilməsini əngəlləməyə cəhd edə bilərlər. Bundan əlavə, seçkilərdən sonra münaqişənin eskalasiyası riski artır. Demokratlar əksəriyyəti qazanarsa, artan yaşayış xərcləri ilə mübarizə aparmaq üçün tədbirlər təklif edə bilərlər, lakin onların dərhal təsir göstərmək imkanları məhduddur. Enerji qiymətləri əsasən Konqresin hərəkətləri ilə deyil, geosiyasətlə müəyyən edilir. Senatda üçdə iki səs çoxluğunu təmin edə bilməməsi səbəbindən Trampın üçüncü dəfə impiçment edilməsi ehtimalı az olsa da, Demokratlar, demək olar ki, onun administrasiyası ilə bağlı bir sıra araşdırmalara başlayacaqlar.
Samirə SƏFƏROVA
