Rusiya qazı Avropaya ABŞ adı ilə qayıda bilərmi və ya "Şimal axını" planının arxasında nə dayanır?
Rusiya qazının Avropa bazarına qayıtması ehtimalı enerji siyasətində yeni müzakirələrə yol açıb. Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, bu dəfə söhbət təkcə Moskvanın Avropaya qaz satmasından deyil, həmin tədarükün ABŞ şirkətlərinin iştirakı ilə həyata keçirilməsindən gedir. Belə bir ssenari reallaşarsa, Rusiya, ABŞ və Avropa arasında enerji münasibətləri yenidən formalaşa, müharibədən sonra yaranmış iqtisadi və siyasi ziddiyyətlərə kommersiya maraqları da əlavə oluna bilər.
Reuters-in oktyabrın 8-də yaydığı məlumata görə, Rusiya və ABŞ nümayəndələri "Şimal axını" qaz kəmərləri layihələrinə amerikalı investorun cəlb edilməsi imkanını müzakirə ediblər. Müzakirələrdə Rusiya prezidentinin müşaviri Kirill Dmitriyev və ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Cared Kuşnerin iştirak etdiyi bildirilir. Mənbələrin məlumatına görə, mümkün razılaşma müharibə başa çatdıqdan sonra Rusiya qazının Avropaya tədarükünün bərpasına şərait yarada bilər. Bununla belə, Ağ Ev yaxın vaxtlarda "Şimal axını" ilə bağlı müzakirələrin aparılmadığını bildirib, ABŞ rəsmilərindən biri isə belə razılaşmanın orta müddətdə reallaşmasının çətin olduğunu qeyd edib. Deməli, hazırda söhbət razılaşdırılmış layihədən deyil, mümkün ssenaridən gedir.
Bu ideyanın iqtisadi məntiqi ilk baxışdan anlaşılandır. Rusiya Avropaya qaz satmaqla itirdiyi bazarın bir hissəsini geri qaytara, ABŞ şirkətləri isə qazın nəqli və satışından gəlir əldə edə bilər. Avropa istehlakçıları üçün də əlavə qaz təklifi qiymətlərin aşağı düşməsi baxımından cəlbedici görünə bilər. Lakin enerji ticarətində kommersiya maraqları siyasi qərarlardan ayrı mövcud deyil. Xüsusilə Ukrayna müharibəsi fonunda qaz kəmərinin yenidən işə salınması yalnız iqtisadi hesablamalarla həll olunacaq məsələ deyil.
"Şimal axını"nın ABŞ şirkətinin nəzarətinə keçməsi ideyasının əsas məqamı qazın hüquqi baxımdan kimə məxsus olması ilə bağlıdır. Rusiyalı enerji eksperti Sergey Pikin hesab edir ki, amerikalı şirkət kəməri əldə edə, onun fəaliyyətini bərpa edə və Rusiyadan aldığı qazı Avropaya sata bilər. Beləliklə, ABŞ şirkəti vasitəçi və ya satıcı rolunu üzərinə götürərək qaz ticarətindən gəlir əldə edər. Ancaq burada mühüm hüquqi fərq var: qazın ABŞ şirkəti tərəfindən satılması onun mənşəyini avtomatik dəyişmir. Məhsulun mülkiyyətinin dəyişməsi ilə onun hansı ölkədə istehsal olunması ayrı məsələlərdir.
Avropa İttifaqının 2026-cı ildə qəbul etdiyi qaydalar da bu fərqi nəzərə alır. İttifaq Rusiya mənşəli boru qazı və mayeləşdirilmiş təbii qazın idxalını mərhələli şəkildə dayandırmaq qərarı verib. Qaydalara əsasən, qaz idxalçıları məhsulun mənşəyini təsdiqləyən məlumatları təqdim etməlidirlər. Bu mexanizm məhz Rusiya qazının üçüncü ölkələr və vasitəçilər üzərindən Avropa bazarına daxil edilməsinin qarşısını almağa yönəlib. Buna görə də qazın ABŞ şirkətindən alınması Avropa üçün avtomatik hüquqi istisna yaratmayacaq. Belə bir layihənin həyata keçirilməsi üçün qüvvədə olan qaydaların və sanksiyaların necə tətbiq olunacağı ayrıca həll edilməlidir.
Digər ciddi maneə Almaniyanın mövqeyidir. "Şimal axını"nın əsas təyinat nöqtəsi Almaniya olub və kəmər uzun müddət Avropanın Rusiya qazına çıxışının mühüm marşrutlarından biri sayılıb. Lakin 2022-ci ildə baş verən partlayışlar nəticəsində kəmər sisteminin bir neçə xətti zədələnib və qaz nəqli dayanıb. Reuters-in məlumatına görə, Almaniya hökuməti hazırda kəmərlərin yenidən açılmasını dəstəkləmir və alternativ enerji mənbələri əldə etdiyini bildirir. Layihənin mülkiyyət strukturu da mürəkkəbdir: "Qazprom" operator şirkətində 51 faiz paya malikdir, qalan hissə isə Almaniya, Fransa və Niderland şirkətlərinə məxsusdur. Bu səbəbdən amerikalı investorun cəlb edilməsi təkcə Rusiya ilə ABŞ arasında razılaşma ilə yekunlaşa bilməz; mövcud səhmdarların hüquqları və Almaniyanın qərarları da nəzərə alınmalıdır.
Bununla yanaşı, Avropa İttifaqının bütün ölkələrinin məsələyə eyni yanaşacağını düşünmək də düzgün olmaz. Enerji qiymətləri, təchizat təhlükəsizliyi və Rusiya ilə münasibətlər barədə üzv dövlətlərin maraqları fərqlənir. Bəzi ölkələr üçün daha ucuz qazın əldə olunması iqtisadi baxımdan cəlbedici ola bilər. Polşa və Baltikyanı ölkələr kimi Rusiyadan enerji asılılığının yenidən artmasına ehtiyatla yanaşan dövlətlər isə belə layihəyə qarşı çıxa bilərlər. Almaniyanın mövcud mövqeyi də kəmərin bərpasının Avropa daxilində asanlıqla razılaşdırılmayacağını göstərir.
ABŞ üçün isə bu ssenari bir neçə istiqamətdə maraq doğura bilər. Birincisi, amerikalı investorlar qazın alqı-satqısından və infrastrukturun istismarından gəlir götürə bilərlər. İkincisi, Vaşinqton Avropanın enerji bazarında kommersiya mövqeyini genişləndirə bilər. Üçüncüsü, Moskva ilə iqtisadi əlaqələrin bərpası daha geniş siyasi razılaşmaların bir hissəsinə çevrilə bilər. Bununla belə, ABŞ şirkətinin layihəyə qoşulması avtomatik olaraq Vaşinqtonun bu planı dəstəklədiyini göstərmir. Ağ Evin mövqeyinə görə, mümkün sazişlər müvafiq dövlət qurumlarının razılığını almalı və ABŞ şirkətləri ilə vergiödəyicilərinin maraqlarına xidmət etməlidir.
Qiymət məsələsi də birmənalı deyil. Əgər "Şimal axını"nın fəaliyyəti bərpa olunsa və Avropaya əlavə həcmdə boru qazı daxil olsa, bazarda təklif arta və bu, qiymətlərə aşağı istiqamətdə təzyiq göstərə bilər. Lakin qazın son qiyməti yalnız onun Rusiyada neçəyə alınmasından asılı olmayacaq. Kəmərin təmiri, texniki xidmət, sığorta, maliyyələşmə, tranzit və hüquqi risklər də maya dəyərinə daxil ediləcək. Bundan başqa, ABŞ şirkətinin qazı hansı qiymətə satacağı və Avropadakı alıcıların uzunmüddətli müqavilələrə nə dərəcədə maraq göstərəcəyi hələ məlum deyil.
Burada Avropanın enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı daha fundamental sual da ortaya çıxır. Avropa İttifaqı Rusiya qazından asılılığı azaltmaq qərarını yalnız siyasi səbəblərlə deyil, təchizat mənbələrini şaxələndirmək məqsədilə də əsaslandırır. Əgər Rusiya qazı başqa şirkətin vasitəsilə yenidən bazara daxil olsa, Avropa daha ucuz enerji əldə edə bilər, amma mənbə asılılığı problemi tam aradan qalxmaya bilər. Vasitəçinin dəyişməsi təchizatçının dəyişməsi demək deyil. Digər tərəfdən, müxtəlif mənbələrdən qaz almaq imkanı Avropanın bazarlıq gücünü artıra bilər. Hansı nəticənin üstün gələcəyi layihənin şərtlərindən və qazın ümumi təchizat strukturundakı payından asılı olacaq.
Moskva üçün bu layihənin əhəmiyyəti daha aydındır: Avropa bazarına çıxışın bərpası qaz satışından gəlirlərin artması və enerji sahəsində itirilmiş mövqelərin bir hissəsinin geri qaytarılması demək olardı. Ancaq bunun müqabilində Rusiya infrastruktur üzərində əvvəlki nəzarətini itirə, qazın satış şərtləri və gəlirlərin bölüşdürülməsi baxımından yeni məhdudiyyətlərlə üzləşə bilər. Amerikalı investorun iştirakı Rusiyanın Avropaya qaz satmaq imkanını genişləndirsə də, eyni zamanda onu yeni kommersiya və siyasi şərtlərlə razılaşmağa məcbur edə bilər.
Nəticə etibarilə, "Şimal axını"nın ABŞ investorunun iştirakı ilə bərpası nəzəri baxımdan mümkün olsa da, hazırda bunun qarşısında ciddi hüquqi, siyasi, texniki və mülkiyyət maneələri dayanır. Ən vacib məqam isə qazın hansı şirkət tərəfindən satılmasından daha çox, Avropa İttifaqının Rusiya mənşəli qazla bağlı qüvvədə olan qaydalarının necə tətbiq ediləcəyi və Almaniyanın layihəyə münasibətinin dəyişib-dəyişməyəcəyidir.
Bu səbəbdən Rusiya qazının ABŞ şirkəti adı altında Avropaya qayıtması barədə danışarkən bunu artıq razılaşdırılmış plan kimi təqdim etmək düzgün deyil. Hazırda söhbət tərəflərin mümkün iqtisadi maraqlarının üst-üstə düşə biləcəyi bir ssenaridən gedir. Onun reallaşması isə müharibənin gələcəyindən, sanksiyalarla bağlı qərarlardan, Avropanın enerji siyasətindən və investorların üzərinə götürməyə hazır olduğu risklərdən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
