İslam bankçılığında sukuk istiqrazdan yalnız adi ilə fərqlənmir
Bakıda keçirilən Beynəlxalq İslam Maliyyə Forumu Azərbaycanda alternativ maliyyələşmə imkanlarını, xarici investisiyaların cəlb edilməsini və bank sektorunun inkişaf perspektivlərini gündəmə gətirir. Belə tədbirlər Azərbaycanla Körfəz ölkələri, Türkiyə və Malayziya kimi islam maliyyəsi bazarlarında fəal iştirak edən dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə şərait yarada bilər. Lakin forumun keçirilməsi özlüyündə ölkəyə investisiya axını demək deyil. Bunun üçün konkret razılaşmalar, əlverişli investisiya mühiti və hüquqi təminatlar lazımdır.
İslam maliyyəsi ənənəvi bankçılıqdan əsasən faiz prinsipinə yanaşması, real aktivlərə əsaslanan əməliyyatları və risklərin bölüşdürülməsi ilə fərqlənir. Bu sistemdə bank müştəriyə ənənəvi faizli kredit vermək əvəzinə, əmlakı alıb sata, icarəyə verə və ya sahibkarla ortaq investisiya qoya bilər. Qumar, alkoqollu içkilərin ticarəti, həddindən artıq qeyri-müəyyənlik və müəyyən sahələrin maliyyələşdirilməsi də məhdudlaşdırılır.
Bununla belə, islam maliyyəsinin bütün məhsulları iqtisadi nəticələrinə görə ənənəvi bankçılıqdan ciddi şəkildə fərqlənmir. Bəzi məhsulların ümumi xərc və ödəniş strukturu adi kreditlərə yaxın ola bilər. Buna görə əsas meyar yalnız faizsiz maliyyələşmə deyil, müqavilələrin şəffaflığı, risklərin bölüşdürülməsi və müştəri üçün ümumi maliyyə yüküdür.
Azərbaycan üçün bu modelin əsas üstünlüklərindən biri yeni kapital mənbələrinə çıxış imkanıdır. Körfəz ölkələrinin investisiya fondları və maliyyə institutları ilə əməkdaşlıq enerji, nəqliyyat, sənaye və kənd təsərrüfatı layihələrinin maliyyələşdirilməsinə kömək edə bilər.
Bu istiqamətdə mühüm alətlərdən biri sukukdur (qiymətli kağız). Ənənəvi istiqrazlardan fərqli olaraq, sukuk müəyyən aktivlərə, layihələrə və ya onlardan əldə olunan gəlirlərə əsaslanan islam maliyyə alətidir. Onun vasitəsilə dövlət və şirkətlər iri layihələr üçün vəsait cəlb edə bilərlər. İslam maliyyəsi, həmçinin kiçik və orta sahibkarlığa avadanlıq lizinqi, mal alışı və tərəfdaşlıq müqavilələri vasitəsilə alternativ maliyyələşmə imkanı yarada bilər.
Əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan Azərbaycanda bu sistemin inkişafı üçün müəyyən potensial mövcuddur. Lakin dini amil təkbaşına kifayət deyil. İnsanlar maliyyə xidmətlərini seçərkən qiymətə, əlçatanlığa, etibarlılığa və müqavilə şərtlərinə də diqqət yetirirlər. İslam maliyyəsi ənənəvi bank xidmətlərindən baha və mürəkkəb olarsa, geniş müştəri kütləsi qazanması çətinləşəcək. Əksinə, rəqabətli qiymətlər və şəffaf şərtlər onun həm dini, həm də sırf iqtisadi səbəblərlə seçilməsinə şərait yarada bilər.
İnkişaf üçün ilk növbədə hüquqi baza təkmilləşdirilməlidir. Vergi qaydaları islam maliyyəsi əməliyyatlarına əsassız əlavə yük yaratmamalı, Mərkəzi Bankın nəzarət mexanizmləri və şəriət prinsiplərinə uyğunluğun yoxlanılması qaydaları aydın olmalıdır. Sukuk buraxılışı, investorların hüquqlarının qorunması və mübahisələrin həlli mexanizmləri də hüquqi baxımdan dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Eyni zamanda, ixtisaslı kadrların hazırlanması və bazarda etimadın formalaşdırılması vacibdir.
İslam maliyyəsi yalnız müsəlman ölkələrinin kapitalını birləşdirən mexanizm deyil, özünəməxsus müqavilə prinsipləri və maliyyə alətləri olan ayrıca modeldir. Bununla yanaşı, həmin model müxtəlif ölkələrin investisiya resurslarının beynəlxalq layihələrə yönəldilməsinə də xidmət edir. Ancaq onun ayrıca model olması bütün hallarda ənənəvi bankçılıqdan daha səmərəli olması demək deyil. Hər iki sistem konkret xərclər və risklər baxımından qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda islam maliyyəsinin yaxın perspektivdə bütün bank sistemini əvəz etməsi real görünmür. Daha mümkün ssenari sukuk, lizinq, layihə maliyyələşməsi və kiçik sahibkarlığa yönəlmiş məhsulların inkişafıdır. Beynəlxalq Bakı İslam Maliyyə Forumunun real nəticəsi isə müzakirələrin sayından deyil, konkret investisiya sazişlərindən, yeni maliyyə məhsullarının tətbiqindən və hüquqi maneələrin aradan qaldırılmasından asılı olacaq. Əsas meyar bu modelin ölkəyə nə qədər əlavə kapital gətirməsi və sahibkarlarla vətəndaşlara nə dərəcədə real fayda verməsidir.
Akif NƏSİRLİ
