Kreml və İrəvan arasında münasibətlər getdikcə özünün daha gərgin mərhələsinə qədəm qoyur. Moskva bu fonda Ermənistana yönəlik təhdidlərini daha da artırır. Məsələ ilə bağlı “armenianreport” portalı yazır: “Rusiya rəhbərliyi artıq Ermənistanın gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyən etmək cəhdlərinin nə qədər ağrılı olduğunu gizlətməmək qərarına gəlib. Əvvəllər Moskva əsasən Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlüklə Avropa inteqrasiyasının uyğunsuzluğu barədə xəbərdarlıqlar edirdisə, indi İrəvana potensial iqtisadi fəlakətlərin kataloqu təqdim olunub.
Rusiya, Belarus, Qazaxıstan və Qırğızıstan AİB müqaviləsinin Ermənistan üçün mümkün dayandırılmasının nəticələri barədə hesabat hazırlayıblar. Həm bu sənədin məzmunu, həm də dərc olunma vaxtı quru iqtisadi hesablama dilinin arxasında çox aydın siyasi mesaj olduğunu göstərir: “Moskvadan çox uzaqlaşmağa cəsarət etməyin, əks halda potensial xərclər sizə xatırlanacaq”. Dərc olunmuş məlumatlara görə, hesabatın müəllifləri Ermənistanın ÜDM-ində 15,6% azalma, AİB ölkələri ilə ticarətdə 55,6% azalma, inflyasiyada 14,9% artım və istehlakda 14,6% azalma proqnozlaşdırırlar. Qaz xüsusilə diqqət mərkəzindədir: illik idxal xərclərinin 69% artaraq 657,5 milyon dollara çatacağı deyilir. Rusiyadan pul köçürmələrinin də yarıdan çox azalacağı gözlənilir - 2025-ci ildəki 3,88 milyard dollardan 1,8 milyard dollara qədər. Müəlliflər Avropa istiqamətinin Ermənistan üçün virtual iqtisadi fəlakətə çevrildiyi mənzərəni önə çəkirlər. İndi hər faizlə mübahisə etmək, bütün hesablama metodlarını yoxlamaq və müəlliflərin fərziyyələrinin nə qədər real olduğunu müəyyən etmək məntiqlidirmi? Əlbəttə ki, iqtisadi proqnozlar təsdiqlənməlidir və ticarət rejimindəki dəyişikliklərin nəticələrinin hər hansı qiymətləndirilməsi biznesin uyğunlaşmasını, alternativ bazarları, idxal və ixracın strukturunu və digər dövlətlərin mümkün cavab qərarlarını nəzərə almalıdır. Lakin baş verənlərin siyasi nəticələri cədvəllərin sətirbəsətir təhlili olmadan belə aydındır. Bu, mümkün gələcək ssenarilərin neytral araşdırılması deyil, Ermənistan cəmiyyətinə müstəqil xarici siyasət seçiminin qiymətini nümayiş etdirmək üçün nəzərdə tutulmuş sənəddir. Xüsusilə diqqətəlayiqdir ki, Ermənistan hələ də AİB-dən çıxmayıb və ya Avropa İttifaqına qoşulmaq üçün rəsmi ərizə təqdim etməyib. İrəvan Avropa perspektivini müzakirə edir, Aİ-yə inteqrasiya prosesi haqqında qanun qəbul edib və tədricən Avropa qurumları ilə əlaqələrini genişləndirir. Lakin bu kursla Avropa İttifaqına faktiki qoşulma arasında böyük bir məsafə var və bu, siyasi qərarlar, islahatlar, danışıqlar və çoxsaylı şərtlərin yerinə yetirilməsini tələb edir. Ölkəmizin rəhbərliyi dəfələrlə vurğulayıb ki, sonrakı addımlar barədə qərarlar real şərait nəzərə alınmaqla verilməlidir. Başqa sözlə, Moskva Ermənistanın Avrasiya Birliyindən çıxmasına deyil, İrəvanın bir gün fərqli seçim edə biləcəyi ehtimalına reaksiya verir. Əsas problem budur. Əgər Ermənistan AİB-in üzvü olaraq qalırsa, niyə Avropa inteqrasiyası müzakirəsi iqtisadi cəza ssenarisi hazırlamaq üçün bəhanəyə çevrilir? Xarici siyasət alternativlərinin müzakirəsi özlüyündə bir dövlətin öz gələcəyini müəyyən etmək hüququnun pozulmasıdırmı? Yoxsa Rusiyanın rəhbərliyi altında yaradılan birliyə üzvlük indi yalnız müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsini deyil, həm də hər hansı alternativ inkişaf yollarından imtina etməyi nəzərdə tutur?
Həqiqətən də, Moskvanın reaksiyası Ermənistan məsələsinin onun üçün əhəmiyyətini göstərir. Söhbət təkcə ticarət, qaz, pul köçürmələri və ya konkret iqtisadi maraqlardan getmir. Rusiya Cənubi Qafqaza təsirinin həlledici qalmalı olduğu və qonşu dövlətlərin xarici siyasət seçimlərinin ən azı Rusiyanın regional nizam vizyonuna uyğun olmalı olduğu bir məkan kimi qəbul edilməyə alışıb. Buna görə də, hətta İrəvanın Avropaya qarşı ehtiyatlı addımları belə sadə iqtisadi mübahisədən daha çox şeyə gətirən qıcıqlanmaya səbəb olur. Kreml üçün presedentin özü xüsusilə xoşagəlməzdir: onilliklər boyu Rusiyanın regiondakı ən asılı tərəfdaşlarından biri kimi qəbul edilən bir dövlət fərqli strateji istiqamət ehtimalını müzakirə etməyə başlayır. Əgər Ermənistan öz suverenliyini qoruyub saxlayaraq Avropa əlaqələrini genişləndirməyə müvəffəq olarsa, bu, tarixi əlaqələrin, iqtisadi qarşılıqlı asılılığın və keçmiş siyasi öhdəliklərin xarici aktyora başqa bir ölkənin taleyini müəyyən etmək üçün qeyri-müəyyən hüquq vermədiyini nümayiş etdirəcək. Hesabatın dərc olunma vaxtı xüsusilə diqqət çəkir. 3 noyabrda baş nazir Nikol Paşinyan Brüsseldə keçiriləcək Aİ Genişlənmə Zirvəsində iştirak etməlidir. Ermənistanın baş naziri Aİ-nin genişlənməsi perspektivləri, Avropa təhlükəsizliyi, iqtisadi imkanlar, rəqabət qabiliyyəti və islahatlar müzakirə olunacaq tədbirdə qonaq natiq olacaq. Paşinyanın Avropa paytaxtındakı çıxışı ərəfəsində İrəvana xatırladılır ki, onun Avropa perspektivi ilə bağlı müzakirəsi iqtisadi təhdidlər və gələcək seçim azadlığını pozmaq cəhdləri ilə müşayiət olunacaq. Ermənistan rəhbərliyinə faktiki olaraq qiymət göstərilir və ölkə inteqrasiya istiqaməti ilə bağlı yekun qərar verməzdən əvvəl bunun nəzərə alınması xahiş olunur. Məhz buna görə də hesabat iqtisadi sənəd kimi deyil, Ermənistanın siyasi oriyentasiyası uğrunda mübarizənin bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir. Amma biz artıq seçimimizi etmişik”. Ermənistanın “1in.am” nəşri də vəziyyətin ciddi olduğunu vurğulayır: “Ermənistandakı rusiyapərəst siyasi qüvvələr bu halda Nikol Paşinyanı Mixeil Saakaşvili və Volodimir Zelenski ilə müqayisə etməklə Moskvanı daha ağır suallarla üz-üzə qoyurlar. Görünür, Rusiyada hələ də Ermənistandakı siyasi tərəfdarlarının onlara hansı xidmət göstərdiyini tam anlamayıblar. Məşhur filmin qəhrəmanının sözləri ilə desək, onlar sadəcə olaraq “Putini biabır ediblər”. Paşinyanı nüfuzdan salmaq istəyən bu müqayisələrin müəllifləri öz arqumentlərinin mahiyyətini nəzərdən qaçırırlar. Gürcüstan və Ukrayna Rusiyanın hərbi təcavüzünün qurbanı olmuş ölkələrdir. 2008-ci ildə Rusiya qoşunları Gürcüstana daxil olub, 2014-cü ildə Rusiya Krımı ilhaq edib, 2022-ci ildə isə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlayıb. Hər üç halda Kreml öz addımlarını təhlükəsizliyin təmin olunması, tarixi hüquqlar və Rusiyanın maraqlarının müdafiəsi ilə əsaslandırıb. “İndi Ermənistanın rusiyapərəst qüvvələri Paşinyanı növbəti Saakaşvili və ya Zelenski kimi təqdim etməklə, istəmədən Moskva qarşısında daha ağır bir sual qoyurlar, bu halda Ermənistan əleyhinə cəzalandırıcı addımın müəllifi kim olub? Paşinyan hakimiyyətinin səhvləri, 2020-ci il müharibəsi zamanı qəbul edilmiş qərarlar, diplomatik uğursuzluqlar və Qarabağ məsələsində onun siyasətindəki ziddiyyətlər ən sərt şəkildə araşdırıla bilər. Lakin Paşinyanla siyasi fikir ayrılıqları Rusiyanı Ermənistan və erməni xalqı qarşısında üzərinə götürdüyü məsuliyyətdən azad etmir. Dövlətin təhlükəsizliyi hesabına siyasi hesablaşma aparmaq olmaz, xüsusilə də müttəfiqlə münasibətlərdə. Dövlətlər arasında imzalanan sənədlər şəxsi rəğbətə əsaslanan müqavilələr deyil. Gürcüstanın, Ukraynanın və Ermənistanın keçdiyi yol Moskvanın siyasətindəki əsas ziddiyyəti üzə çıxarır. Rusiya öz təhlükəsizliyini qonşularının suverenliyini məhdudlaşdırmaq hesabına təmin etməyə çalışır. Gürcüstanın, Ukraynanın və Ermənistanın keçdiyi yol Moskvanın siyasətindəki əsas ziddiyyəti üzə çıxarır, Rusiya öz təhlükəsizliyini qonşularının suverenliyini məhdudlaşdırmaq hesabına qurmağa davam edir. Ermənistan Gürcüstanın və Ukraynanın yolunu təkrarlamaq məcburiyyətində deyil. Ölkənin əsas prioritetləri öz təhlükəsizliyini təmin etmək, sülhü möhkəmləndirmək, iqtisadi kommunikasiya xətlərini açmaq və xarici asılılıqları azaltmaq olmalıdır. Moskvanın Paşinyanı Saakaşvili və Zelenski ilə müqayisə edən tərəfdarlarının mövqeyinin arxasında Ermənistanın iqtisadi müstəqilliyinin güclənməsindən narahatlıq da dayanır. Onilliklər ərzində Moskva Ermənistanın coğrafi mövqeyinə öz təsirini qoruyub saxlamaq vasitəsi kimi yanaşıb. Lakin regional kommunikasiyaların inkişafı, Qərb investisiyaları və alternativ iqtisadi imkanlar mövcud vəziyyəti dəyişir. Ermənistan öz coğrafi və iqtisadi potensialından müstəqil şəkildə istifadə etmək imkanı əldə edir. Moskvanın bu dəyişikliyi qəbul etməsi Ermənistanın gələcəyini artıq Rusiyanın geosiyasi maraqlarının müəyyən etdiyi çərçivədə qurmağa hazır olmadığını qəbul etməsi demək olacaq”.
Tahir TAĞIYEV
