Bəhruz Quliyev: “Belə müdaxilə cəhdlərinin ilk mənfi nəticəsi TDT-na üzv ölkələr arasında etimadın zəifləməsi ola bilər”
Türkiyədəki AKP (Ədalət və İnkişaf Partiyası) iqtidarının Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxiləsi fonunda ciddi problemlər müşahidə olunur. AKP iqtidarının Azərbaycan və region siyasəti, həmçinin bunun Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) gələcəyinə təsiri müzakirə olunur.
AKP iqtidarının Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxiləsi Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyinə hansı mənfi təsirləri göstərir?
Siyasi ekspertlər və analitiklər hesab edirlər ki, TDT-yə daxil olan mərkəzi Asiya respublikaları (məsələn, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan) öz müstəqillikləri və suverenlikləri məsələsində olduqca həssasdırlar. Əgər Türkiyənin Azərbaycan və ya digər üzv dövlətlərin daxili siyasi qərarlarına, kadr islahatlarına və ya daxili idarəçiliyinə həddindən artıq müdaxilə etdiyi təəssüratı yaranarsa, bu, digər üzv dövlətlərdə narahatlıq doğura bilər. Ekspertlərə görə, bu cür qavrayışlar TDT daxilində "bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq" prinsipini zədələyə və Türkiyənin dominantlıq etməyə çalışdığı "böyük qardaş" modelinə keçid qorxusu yaradaraq təşkilatdaxili etimadı zəiflədə bilər.
Siyasi ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri ənənəvi olaraq Rusiya, Çin, Qərb və Türkiyə arasında balanslaşdırılmış xarici siyasət yürüdürlər. AKP iqtidarı tərəfindən həyata keçirilən birtərəfli və ya aqressiv geosiyasi addımlar, üzv ölkələri digər qlobal güclərlə (xüsusilə Rusiya və Çin ilə) qarşı-qarşıya qoya bilər. Digər üzv dövlətlər regionda geosiyasi gərginliyin artmasından qaçmaq üçün TDT çərçivəsindəki inteqrasiya proseslərini (xüsusilə hərbi və təhlükəsizlik sahəsində) ləngitməyə üstünlük verə bilərlər.
Bəzi tənqidçilər qeyd edirlər ki, AKP iqtidarının xarici siyasəti daxili auditoriyaya yönəlmiş millətçi və ya mühafizəkar narrativlərlə sıx bağlıdır. TDT-nin sırf Türkiyənin daxili siyasi reytinqlərini artırmaq və ya müəyyən bir ideoloji xətti yaymaq üçün alətə çevrilməsi riski, təşkilatın institusional inkişafına və iqtisadi-praqmatik hədəflərinə mane ola bilər.
Məsələ ilə bağlı bəzi ekspertlər isə hesab edirlər ki, TDT-nin gələcəyi təkcə Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərindən deyil, həm də Mərkəzi Asiya respublikalarının (Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan) və müşahidəçi üzv Macarıstanın geosiyasi seçimlərindən asılıdır. İqtisadi dəhlizlərin (məsələn, Orta Dəhliz) inkişafı və enerji təhlükəsizliyi məsələləri bu təşkilatın gələcəkdə daha da güclənəcəyini proqnozlaşdırmağa əsas verir, lakin regiondakı böyük güclərin (Rusiya və Çin) təsirləri də təşkilatın tam inteqrasiyası qarşısında mühüm faktor kimi qalmaqdadır.
“Səs” qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev baki-xeber.com-a deyib ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının yaradılması türk xalqlarının ortaq tarixi, milli-mənəvi dəyərləri və qarşılıqlı maraqları əsasında formalaşmış mühüm geosiyasi layihədir. “Bu təşkilatın gələcəyi ayrı-ayrı siyasi qüvvələrin maraqlarından deyil, üzv dövlətlərin suverenliyinə hörmət, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad prinsiplərindən asılıdır.
Bu baxımdan, Türkiyədə hakim AKP iqtidarına yaxın siyasi dairələrdən Azərbaycana münasibətdə səsləndirilən müdaxiləçi fikirlər, əgər dövlətimizin daxili siyasi proseslərinə təsir göstərmək məqsədi daşıyırsa, ciddi narahatlıq doğurur. Azərbaycan müstəqil dövlətdir və onun siyasi kursunu, milli maraqlarını və inkişaf istiqamətlərini Azərbaycan xalqı müəyyən edir. Heç bir xarici siyasi qüvvə ölkəmizə öz ideoloji baxışlarını və daxili siyasi gündəliyini qəbul etdirməyə çalışmamalıdır”.
Ekspertin qeyd etdiyinə görə, burada bir məqamı xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, Türkiyə dövləti və xalqı ilə qardaşlıq münasibətləri ayrıdır, AKP iqtidarının konkret siyasi yanaşmalarına münasibət isə tamamilə başqa məsələdir. “Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ayrı-ayrı partiyaların hakimiyyətdə olub-olmamasından asılı olmayan strateji müttəfiqlikdir. Bu münasibətləri hər hansı siyasi təşkilatın maraqları ilə eyniləşdirmək düzgün deyil.
Belə müdaxilə cəhdlərinin ilk mənfi nəticəsi TDT-na üzv ölkələr arasında etimadın zəifləməsi ola bilər. Əgər bir dövlət digərinin daxili siyasi həyatına təsir göstərməyə çalışarsa, bu, bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsipinə zidd presedent yaradar. Nəticədə təşkilatın üzvləri arasında qarşılıqlı inamsızlıq arta, ortaq qərarların qəbul edilməsi çətinləşə bilər.
Başqa bir təhlükə təşkilatın ideoloji və siyasi təsir mübarizəsi meydanına çevrilməsidir. Türk dünyasının birliyi hər hansı partiyanın, dini-siyasi cərəyanın və ya konkret hakimiyyət modelinin yayılması üzərində qurula bilməz. Bu birlik dünyəvi dövlətçilik, milli suverenlik, ortaq iqtisadi maraqlar, təhlükəsizlik və mədəni əməkdaşlıq əsasında möhkəmlənməlidir”.
B.Quliyev bildirdi ki, digər məsələ xarici qüvvələrin bu ziddiyyətlərdən istifadə etmək imkanlarının genişlənməsidir. O, hesab edir ki, türk dövlətləri arasında siyasi fikir ayrılıqları dərinləşərsə, təşkilatın geosiyasi çəkisi zəifləyə, regional rəqiblər üçün əlavə imkanlar yarana bilər. Siyasi ekspertin fikrincə, bu isə türk dünyasının beynəlxalq münasibətlər sistemində vahid mövqedən çıxış etmək potensialına zərbə vura bilər.
“Azərbaycanın mövqeyi aydındır ki, biz Türkiyə ilə qardaşlıq və strateji müttəfiqlik münasibətlərinin daha da güclənməsində maraqlıyıq. Lakin bu münasibətlərin sağlam əsasları qarşılıqlı hörmət, bərabərlik və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipidir. Qardaşlıq münasibətləri bir tərəfin digərinə siyasi təsir göstərməsi kimi başa düşülməməlidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi siyasi hegemonluqdan deyil, suveren dövlətlərin könüllü birliyindən asılıdır. Bu təşkilatın güclənməsini istəyiriksə, onu ayrı-ayrı hakimiyyətlərin siyasi maraqlarından uzaq tutmalı, ortaq türk kimliyini qarşılıqlı etimad və milli dövlətçilik prinsipləri ilə uzlaşdırmalıyıq.
Əks halda, birlik şüarları səsləndirildiyi halda, real siyasətdə etimadın sarsılması türk dünyasının inteqrasiya prosesinə ciddi zərər vura bilər. Türk dövlətlərinin birliyi hər hansı siyasi mərkəzin təsir dairəsi deyil, bütün üzvlərin bərabərhüquqlu tərəfdaşlığı olmalıdır."- deyə, B.Quliyev əlavə edib.
İradə SARIYEVA
