Yaxın aylarda qlobal ərzaq inflyasiyasının sürətlənəcəyi və bu tendensiyanın 2027-ci ildə də davam edəcəyi gözlənilir. "Reuters" agentliyi bunu müharibələrin dəniz daşımalarında yaratdığı fasilələr və "El-Nino" iqlim hadisəsinin səbəb olduğu quraqlıq ilə izah edir. İndoneziyada yağışların gecikəcəyi barədə proqnozlar fonunda düyünün qiyməti artıq rekord həddə yüksəlib. Misirdə çörək 25 faiz bahalaşıb, Hindistanda isə son 10 ilin ən zəif musson yağışları qeydə alınıb və istehsalın azalması şəkərin qiymətini tarixi maksimuma çatdırıb.
BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) baş iqtisadçısı Maksimo Torero bildirib ki, cari ilin sonuna, həmçinin növbəti ilin əvvəlinə doğru və il ərzində qlobal sistemə daha böyük təsirlər gözlənilir. Agentlik yazır ki, ərzağın bahalanmasından ən çox dünyanın ən yoxsul istehlakçıları əziyyət çəkir. Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Asiyanın aşağı və orta gəlirli ölkələrində qiymətlər kəskin yüksəlir. Bu ölkələrdə ərzaq xərcləri ailə büdcəsinin daha böyük hissəsini təşkil edir. Dünya Bankının məlumatına görə, təhlil edilən 150 ölkənin 22 faizində üçüncü rübdə ərzaq qiymətlərinin artım tempi ümumi inflyasiyanı üstələyib. Əvvəlki rübdə isə bu göstərici 14 faiz olub. Qiymət artımı sosial iğtişaşlar riskini gücləndirir. Digər tərəfdən, əsas ərzaq təchizatçısı olan ölkələr daxili bazarı qorumaq üçün ixraca qadağalar tətbiq edə bilər ki, bu da qıtlığı daha da dərinləşdirər. Qara dənizdə taxıl infrastrukturuna edilən hücumlar buğda daşımalarını axsadıb. Nəticədə Misir və İndoneziya kimi idxalçılar alternativ təchizat mənbələri axtarmağa məcbur qalıblar. Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik problemləri isə gəmiləri Afrika ətrafından keçən daha uzun və bahalı marşrutlara yönəldir. Bu il buğdanın qiyməti 30 faizdən çox artıb. Asiyanın əsas düyü ixracatçısı olan ölkələrində isə qiymətlər 10-13 faiz yüksəlib, hərçənd bu ölkələrin hələlik böyük ehtiyatları var. Gübrə qiymətləri İran müharibəsinin əvvəlində çatdığı pik səviyyədən aşağı düşsə də, hələ də yüksək olaraq qalır.
Azərbaycan üçün də bu prosesin mümkün nəticələri həm əhalinin gündəlik xərcləri, həm sahibkarlıq fəaliyyəti, həm də makroiqtisadi sabitlik baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın ərzaq bazarı bu dəyişikliklərdən müxtəlif kanallarla təsirlənə bilər. Ölkədə bir sıra kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edilsə də, ərzaq təminatında idxalın da mühüm rolu var. Xüsusilə buğda, bitki yağları, şəkər, bəzi heyvandarlıq məhsulları və kənd təsərrüfatı istehsalında istifadə olunan xammal üzrə xarici bazarlardakı qiymət dəyişiklikləri daxili bazara ötürülür. İdxal olunan məhsulun qiyməti artdıqda, buna nəqliyyat, sığorta, anbar və emal xərcləri də əlavə olunduqda, son istehlakçının ödədiyi məbləğ yüksəlir. Bununla belə, dünya bazarında qiymət artımının Azərbaycanda eyni həcmdə və dərhal təkrarlanması qaçılmaz deyil. Təsirin miqyası ticarət müqavilələrindən, idxalın hansı ölkələrdən həyata keçirilməsindən, manatın məzənnəsindən, daxili istehsalın vəziyyətindən və dövlətin iqtisadi siyasətindən asılıdır. Məsələn, idxal mənbələrinin şaxələndirilməsi və yerli məhsul təklifinin artırılması xarici bazarlardakı dalğalanmaların təsirini yumşaldır. Ərzaq inflyasiyasının sürətlənməsi əhalinin sosial vəziyyətinə də təsir göstərir. Xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini qida məhsullarına sərf edən aztəminatlı ailələr qiymət artımlarını daha kəskin hiss edirlər. Ərzaq xərclərinin yüksəlməsi digər ehtiyaclara - təhsil, səhiyyə, nəqliyyat və kommunal xidmətlərə ayrılan vəsaiti azaldır. Beləliklə, ümumi inflyasiya göstəricisi ilə yanaşı, əhalinin real alıcılıq qabiliyyətinin qorunması da mühüm məsələyə çevrilir. Digər tərəfdən, bahalaşma kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün də ikili nəticələr yaradır. Məhsulunu daha yüksək qiymətə satan fermerlərin gəlirləri arta bilər. Lakin gübrə, yem, yanacaq, suvarma və əmək xərcləri də eyni vaxtda yüksələrsə, onların mənfəəti artmaya, hətta azala bilər. Bu baxımdan, yalnız satış qiymətlərinə deyil, istehsalın ümumi maya dəyərinə də diqqət yetirilməlidir. Azərbaycanın mümkün riskləri azaltması üçün bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İlk növbədə, yerli kənd təsərrüfatı istehsalının məhsuldarlığı artırılmalı, suya qənaət edən texnologiyalar genişləndirilməli və saxlama infrastrukturu təkmilləşdirilməlidir. İkinci istiqamət ərzaq idxalının coğrafiyasını genişləndirmək və strateji məhsullar üzrə təchizat risklərini əvvəlcədən qiymətləndirməkdir. Üçüncü istiqamət isə bazarda rəqabətin gücləndirilməsi, süni qiymət artımlarının qarşısının alınması və həssas əhali qruplarının məqsədli sosial dəstəklə qorunmasıdır.
Samirə SƏFƏROVA
