AKP iqtidarı Türkiyənin yaşadığı ciddi sosial-iqtisadi problemlər fonunda Yaxın Şərqdə, Şimali Afrikada və Qırmızı dəniz hövzəsində siyasi təsirini gücləndirməyə çalışır. İraq və Suriyada sərhədyanı əməliyyatlar, Liviyada hərbi əməkdaşlıq, Sudanda isə tərəflərdən birinə verilən dəstəklə bağlı məlumatlar AKP-nin regional strategiyasının müxtəlif istiqamətlərini əks etdirir.
Bu fəaliyyətlərin əsas məqsədləri rəsmi mövqeyə görə terror təhlükələrinin qarşısının alınması və milli təhlükəsizliyin qorunmasıdır. Bununla yanaşı, analitiklər enerji marşrutları, dəniz yolları, müdafiə sənayesi, iqtisadi maraqlar və regional güc balansı məsələsinin ön plana çıxdığını bəyan edirlər. Amma bu fəaliyyət yüksək yaşayış xərcləri, inflyasiya, gəlir bərabərsizliyi, mənzil problemi, qaçqınların yerləşdirilməsi və dövlət büdcəsinə düşən yük, xarici hərbi siyasətin iqtisadi səmərəliliyi barədə mühüm suallar doğurur. Əsas sual budur: Türkiyə regional gücünü artırmaq üçün xaricdə hərbi və siyasi resurslar sərf etdiyi bir vaxtda, bu siyasətin daxili iqtisadiyyat və əhalinin sosial rifahı üçün nəticələri necə qiymətləndirilməlidir? Türkiyənin üzləşdiyi əsas iqtisadi problemlərdən biri uzun müddət yüksək səviyyədə qalan inflyasiyadır. Türkiyədə illik istehlak inflyasiyası 2026-cı ildə 32,61 faiz təşkil edib. Bu vəziyyət ərzaq, kirayə, nəqliyyat və digər gündəlik xərclərin ailə büdcəsinə təzyiqini artırıb. Belə şəraitdə dövlət xərclərinin hansı sahələrə yönəldilməsi mühüm sosial-iqtisadi məsələyə çevrilir. Təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə, əlçatan mənzil və məşğulluq proqramları ilə müdafiə xərcləri arasında birbaşa və ya dolayı büdcə rəqabəti yaranır. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) 2026-cı ildə dərc etdiyi hesabata əsasən, Türkiyənin hərbi xərcləri 2025-ci ildə təxminən 30 milyard dollara çatıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 7,2 faiz, 2016-cı illə müqayisədə isə 94 faiz artım deməkdir. İnstitut artımın əsas səbəbləri arasında İraq və Suriyadakı hərbi əməliyyatları, eləcə də yerli müdafiə sənayesinə yatırımları göstərir. AKP-nin İraqın şimalındakı hərbi əməliyyatlarının əsas məqsədi PKK-nın fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq və Türkiyə sərhədlərinə yönələn təhlükələri azaltmaqdır. Ankara bölgədə hərbi mövqelər və logistika imkanları saxlayır, hava zərbələri və quru əməliyyatları həyata keçirir. Türkiyədə vətəndaşların bir hissəsi bahalaşma və gəlir çatışmazlığı ilə üzləşdiyi halda, dövlətin xaricdəki hərbi fəaliyyətlərə nə qədər vəsait ayırdığı məsələsi ictimai əhəmiyyət daşıyır. Suriya Türkiyənin həm təhlükəsizlik, həm də sosial-iqtisadi siyasətinə təsir göstərən əsas ölkələrdən biridir. AKP-nin təriqət hakimiyyəti 2016-cı ildən etibarən Suriyanın şimalında bir sıra hərbi əməliyyatlar keçirib və müxtəlif ərazilərdə hərbi mövcudluq yaradıb. Ankara bu siyasəti terror təhlükələrinin qarşısının alınması və sərhəd təhlükəsizliyi ilə əlaqələndirir. Bununla yanaşı, Suriya münaqişəsi Türkiyədə qaçqınların yerləşdirilməsi, ictimai xidmətlərə tələbat və yerli əmək bazarı ilə bağlı mürəkkəb məsələlər yaradıb. Qaçqınların iqtisadiyyata təsiri bütün bölgələrdə eyni deyil: onlar bəzi sahələrdə işçi qüvvəsi və istehlak tələbi yaratsalar da, mənzil, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə olan ehtiyacları yerli idarəetmə və büdcələr üzərində əlavə təzyiq formalaşdırır.
Türkiyənin Liviyadakı fəaliyyəti Şərqi Aralıq dənizindəki maraqlar, dəniz sərhədləri, enerji imkanları və müdafiə əməkdaşlığı ilə bağlıdır. Ankara 2019-cu ildə Liviyanın beynəlxalq səviyyədə tanınan Milli Barışıq Hökuməti ilə təhlükəsizlik və dəniz yurisdiksiyası sahələrində razılaşmalar imzalayıb. Ancaq siyasi qeyri-sabitlik və müxtəlif silahlı qüvvələr arasında rəqabət iqtisadi layihələrin icrasını çətinləşdirir. Bu da o deməkdir ki, AKP iqtidarı ölkənin vəsaitini boş yerə sərf edir. Sudan Türkiyənin Afrika və Qırmızı dəniz hövzəsi siyasətində strateji əhəmiyyətə malikdir. Ölkədə 2023-cü ilin aprelindən davam edən ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri arasındakı müharibə regional təhlükəsizlik və humanitar vəziyyətə ciddi təsir göstərib. AKP-nin Sudan ordusuna hərbi-texniki dəstəyi barədə də məlumatlar yayımlanıb. Bu da əslində dövlət vəsaitinin mənasız yerə sərfidir. Çünki Sudanda qeyri-sabit durum davam edir. Türkiyənin İraq, Suriya, Liviya və Sudandakı siyasəti təhlükəsizlik, regional nüfuz və iqtisadi maraqların kəsişməsində formalaşır. Amma hərbi mövcudluğun saxlanması, əməliyyatların aparılması və regional risklərin idarə olunması dövlət üçün maliyyə və siyasi öhdəliklər yaradır. Yüksək inflyasiya, yaşayış xərclərinin artması və sosial xidmətlərə olan tələbat fonunda əsas məsələ xarici hərbi siyasətin ümumiyyətlə dayandırılması deyil, onun nəticələrinin şəffaf və ölçülə bilən meyarlarla qiymətləndirilməsidir. Dövlət təhlükəsizliyə ayrılan vəsaitin hansı nəticələri verdiyini, hərbi fəaliyyətlərin iqtisadi faydasının nə qədər olduğunu və sosial sahələr üçün hansı resursların əlçatan qaldığını ictimaiyyətə aydın göstərməlidir. AKP iqidarı isə bunu etmir.
Tahir TAĞIYEV
