İqtisadi artım proqnozları niyə fərqlənir – neft hasilatı Azərbaycanın inkişaf tempini məhdudlaşdırır
Beynəlxalq Valyuta Fondunun Azərbaycanın iqtisadi artımı ilə bağlı proqnozlarını aşağı salması ölkə iqtisadiyyatının qarşıdakı illərdə üzləşəcəyi çağırışları yenidən gündəmə gətirir. Hökumətin 2027-ci il üzrə gözləntiləri ilə beynəlxalq maliyyə institutunun qiymətləndirmələri arasındakı fərq isə iqtisadi artımın hansı mənbələr hesabına təmin ediləcəyi məsələsini aktuallaşdırır.
BVF-nin 2026-cı ilin oktyabrında açıqladığı proqnoza əsasən, Azərbaycanın ümumi daxili məhsulunun real artımı 2026-cı ildə 1,7 faiz, 2027-ci ildə isə 2,3 faiz təşkil edəcək. Fond əvvəlki proqnozları ilə müqayisədə 2026-cı il üçün gözləntisini 0,5 faiz bəndi, 2027-ci il üçün isə 0,2 faiz bəndi azaldıb. İqtisadiyyat Nazirliyi 2026-cı ildə 1,7 faiz, 2027-ci ildə 2,7 faiz artım gözləyir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının proqnozları isə müvafiq olaraq 0,5 və 2,6 faizdir. Beləliklə, 2027-ci il üzrə hökumətin proqnozu BVF-nin qiymətləndirməsindən 0,4 faiz bəndi, AMB-nin gözləntisi isə 0,3 faiz bəndi yüksəkdir.
Bu fərqləri yalnız bir qurumun nikbin, digərinin isə bədbin yanaşması ilə izah etmək düzgün olmaz. İqtisadi proqnozlar müxtəlif modellər, məlumat bazaları və fərziyyələr əsasında hazırlanır. Neftin dünya bazarındakı qiyməti, hasilatın dinamikası, qeyri-neft sektorunun inkişafı, dövlət investisiyaları, özəl sektorun fəallığı, istehlak və ixrac imkanları hesablamalarda mühüm rol oynayır. Həmin amillərin gələcək dinamikası barədə fərqli gözləntilər yekun nəticələrin də fərqlənməsinə səbəb olur.
Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri neft-qaz sektorunun ümumi iqtisadi artıma təsirinin hələ də böyük olmasıdır. Bu sahədə hasilatın azalması qeyri-neft sektorunda əldə olunan artımın ümumi ÜDM-də tam əks olunmasına mane ola bilər. Məsələn, sənaye, tikinti, nəqliyyat, ticarət və xidmət sahələrində artım qeydə alınsa belə, neft-qaz sektorundakı geriləmə ümumi iqtisadi dinamikanı zəiflədə bilər. Buna görə də iqtisadi artımın yalnız qeyri-neft sektorunun göstəriciləri ilə qiymətləndirilməsi düzgün olmaz.
Hökumətin 2027-ci il üçün proqnozunda qeyri-neft sektorunun 4,4 faiz artacağı nəzərdə tutulur. Ümumi ÜDM artımının isə 2,7 faiz olacağı gözlənilir. Bu rəqəmlər qeyri-neft sektorunun iqtisadi artımda daha böyük rol oynayacağına dair gözləntiləri əks etdirir. Lakin əsas məsələ proqnozlaşdırılan artımın hansı sahələrdə və hansı mənbələr hesabına formalaşacağıdır. İstehsalın, xidmətlərin və ixracın genişlənməsi ilə təmin edilən artım dövlət xərclərinin və daxili istehlakın artması hesabına əldə edilən artımdan daha dayanıqlıdır.
Hökumətin 2027-ci il üzrə büdcə hesablamalarında neftin bir barelinin qiymətinin 65 dollar götürülməsi də mühüm amildir. Dünya bazarında qiymətlərin bu səviyyədən aşağı düşməsi ixrac gəlirlərinə və büdcə imkanlarına təzyiq yarada bilər. Qiymətlərin yüksək olması isə dövlət gəlirlərini dəstəkləsə də, neft hasilatının azalması problemini aradan qaldırmır. Buna görə də neftin qiyməti ilə yanaşı, hasilatın həcmi və enerji sektorunun ümumi iqtisadiyyata real töhfəsi də nəzərə alınmalıdır.
BVF-nin daha aşağı artım proqnozu Azərbaycanın iqtisadi perspektivlərini qiymətləndirərkən xarici və daxili risklərin əhəmiyyətini göstərir. Qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi, geosiyasi gərginliklər, enerji bazarındakı dəyişikliklər və əsas ticarət tərəfdaşlarında iqtisadi fəallığın azalması ixrac imkanlarına təsir göstərə bilər. Daxili amillər sırasında isə özəl investisiyaların dinamikası, əmək məhsuldarlığı, rəqabət mühiti və dövlət xərclərinin səmərəliliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət investisiyaları iqtisadi fəallığı dəstəkləyə və yeni infrastrukturun yaradılmasına şərait yarada bilər. Bununla belə, uzunmüddətli iqtisadi artım üçün özəl sektorun genişlənməsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, texnologiyaların tətbiqi və ixracın şaxələndirilməsi vacibdir. Əgər iqtisadi artım əsasən büdcə xərcləri və iri dövlət layihələri hesabına təmin edilərsə, həmin xərclərin azalması gələcək dövrlərdə iqtisadi fəallığın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Özəl investisiyaların və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafı isə iqtisadiyyatın xarici şoklara davamlılığını artırar.
İqtisadi artımın keyfiyyəti əhalinin rifahı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. ÜDM-in artması avtomatik olaraq bütün əhali qruplarının gəlirlərinin eyni səviyyədə yüksəlməsi demək deyil. Əgər artım yeni iş yerlərinin yaradılması, əməkhaqlarının məhsuldarlığa uyğun yüksəlməsi və rəqabətqabiliyyətli istehsalın genişlənməsi ilə müşayiət olunmursa, onun sosial təsiri məhdud qala bilər. Buna görə də iqtisadi siyasətin məqsədi yalnız artım faizini yüksəltmək deyil, bu artımın əhalinin gəlirlərində və məşğulluqda real nəticələr yaratmasını təmin etmək olmalıdır.
Nəticə etibarilə, BVF, Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat Nazirliyinin proqnozları arasındakı fərq iqtisadiyyatın gələcək inkişafı ilə bağlı müxtəlif ssenarilərin mövcudluğunu göstərir. Bu rəqəmlərdən hansının reallaşacağını indidən qəti söyləmək mümkün deyil. Həlledici amillər neft-qaz sektorundakı dinamika, qeyri-neft sahələrinin məhsuldarlığı, özəl investisiyaların həcmi, ixrac imkanları və dövlət xərclərinin səmərəliliyi olacaq. Azərbaycanın orta və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığı isə neft gəlirlərindən asılılığın azalması və qeyri-neft sektorunda real, rəqabətqabiliyyətli istehsalın genişlənməsi ilə müəyyən ediləcək.
Akif NƏSİRLİ
