Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Səudiyyə Ərəbistanına husilərin hücumları fonunda Ankaranın Ər-Riyada dəstək verməyə hazır olduğunu bildirib. Ərdoğan bu mövqeyini Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salmanla telefon danışığında ifadə edib. Türkiyə tərəfi husilərin hücumlarını pisləyərək Səudiyyə Ərəbistanına dəstəyini vurğulayıb.
Bundan əvvəl Ərdoğan Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın birgə müdafiə sazişi çərçivəsində təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirmək və müvafiq infrastrukturun inkişafı istiqamətində işləri davam etdirdiyini açıqlayıb.
Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına dəstək bəyanatı Türkiyə ilə İran arasında hərbi-siyasi qarşıdurmaya səbəb ola bilərmi? Husilərin İrandan dəstək alması və Ankaranın Ər-Riyadla müdafiə əməkdaşlığını gücləndirməsi fonunda bu proses Türkiyə-İran münasibətlərini hansı istiqamətə yönəldə bilər? Ankara ilə Tehran arasında birbaşa hərbi toqquşma riski nə dərəcədə realdır?
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına dəstək bəyanatı Yaxın Şərqdə regional güc balansı, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və Ankara ilə Ər-Riyad arasında strateji münasibətlərin gələcək istiqaməti baxımından mühüm siyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Regionda geosiyasi rəqabətin dərinləşdiyi, İranın regional təsir imkanlarının müzakirə olunduğu və müxtəlif ölkələrin müdafiə sahəsində əməkdaşlığını genişləndirməyə çalışdığı bir vaxtda Türkiyənin mövqeyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, Ankaranın Səudiyyə Ərəbistanına verdiyi dəstəyi birbaşa İrana qarşı hərbi mövqe kimi dəyərləndirmək düzgün olmazdı.
Bəhruz Quliyev: "Türkiyə ilə İranın üz-üzə müharibəsindən daha çox, regional gərginliyin artması risk yaradır"
Bu fikirləri "Səs" qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib.
Ekspertin sözlərinə görə, Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında münasibətlərin inkişafı təkcə ikitərəfli əlaqələrin möhkəmləndirilməsi ilə məhdudlaşmır, həm də Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərmək potensialına malikdir. Ankara Ər-Riyadla siyasi və müdafiə sahələrində əməkdaşlığı genişləndirməklə regionda öz mövqelərini gücləndirməyə, təhlükəsizlik məsələlərində daha təsirli aktora çevrilməyə çalışır. Səudiyyə Ərəbistanı üçün isə Türkiyə ilə yaxınlaşma regional çağırışlar fonunda tərəfdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanının yaxınlaşmasının avtomatik olaraq İrana qarşı hərbi ittifaqın formalaşması demək olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Belə bir qiymətləndirmə üçün tərəflərin konkret hərbi öhdəlikləri, birgə müdafiə mexanizmləri və əməkdaşlığın hansı istiqamətlərə yönəldiyi nəzərə alınmalıdır. Hazırkı şəraitdə Ankara üçün əsas məsələ regional tərəfdaşlıqlarını gücləndirməklə yanaşı, mümkün qarşıdurmaların daha geniş müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaqdır.
Bəhruz Quliyev qeyd edib ki, Türkiyə ilə İran arasında Suriya, İraq və Cənubi Qafqaz kimi geosiyasi istiqamətlərdə maraq fərqləri mövcuddur. Hər iki ölkə regionda siyasi təsir imkanlarını qorumağa və genişləndirməyə çalışır. Bu isə ayrı-ayrı məsələlər üzrə rəqabəti gücləndirir. İranın Yaxın Şərqdəki silahlı qruplarla əlaqələri, o cümlədən husilərə dəstəyi regional təhlükəsizlik müzakirələrinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı ilə müdafiə sahəsində əməkdaşlığını genişləndirməsi də bu baxımdan Tehranın diqqətindən kənarda qala bilməz.
Lakin ekspertin fikrincə, maraqların toqquşması tərəflərin mütləq şəkildə birbaşa hərbi qarşıdurmaya gedəcəyi anlamına gəlmir. Türkiyə ilə İran arasında iqtisadi əlaqələr, siyasi təmaslar və regional məsələlər üzrə dialoq imkanları mövcuddur. Eyni zamanda, açıq müharibənin hər iki ölkə üçün iqtisadi, siyasi və hərbi baxımdan ciddi xərclər doğurması belə bir ssenarinin qarşısını alan amillərdəndir. Xüsusilə Yaxın Şərqdə onsuz da mürəkkəb olan təhlükəsizlik şəraiti yeni müharibənin nəticələrini daha da ağırlaşdıra bilər.
Ekspert hesab edir ki, hazırkı mərhələdə əsas təhlükə Türkiyə ilə İran arasında birbaşa müharibənin başlanmasından daha çox, regional gərginliyin artması, dolayı qarşıdurmaların genişlənməsi və ayrı-ayrı insidentlərin nəzarətdən çıxmasıdır. Belə hadisələr, tərəflərin ilkin niyyətlərindən asılı olmayaraq, diplomatik münasibətlərin pisləşməsinə və hərbi-siyasi təzyiqlərin artmasına səbəb ola bilər. Bu baxımdan regional aktorların atdığı addımların düzgün qiymətləndirilməsi və kommunikasiya kanallarının açıq saxlanılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bəhruz Quliyevin sözlərinə görə, Türkiyənin qarşısında duran əsas vəzifə Səudiyyə Ərəbistanı ilə strateji tərəfdaşlığı inkişaf etdirməklə yanaşı, İranla münasibətləri də açıq hərbi qarşıdurma həddinə çatdırmamaqdır. Ankara bir tərəfdən regional təhlükəsizlikdə rolunu artırmağa, digər tərəfdən isə qonşu dövlətlərlə münasibətlərində balansı qorumağa çalışmalıdır. Bu, Türkiyənin həm Yaxın Şərqdə, həm də daha geniş geosiyasi məkanda maraqlarına uyğun yanaşma ola bilər.
"Bu mövqe indiki vəziyyətdə İran üçün də qəbulediləndir. Çünki İranın kifayət qədər problemi var və özünə yeni bir rəqib qazanmaq arzusunda deyil”, – deyə ekspert əlavə edib.
Beləliklə, Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına dəstək bəyanatını regionda yeni hərbi blokun yaranmasının sübutu kimi deyil, Türkiyənin regional təhlükəsizlik siyasətinin və tərəfdaşlıq əlaqələrinin gücləndirilməsi istiqamətində siyasi addım kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Bununla belə, Ankara ilə Ər-Riyad arasında müdafiə əməkdaşlığının dərinləşməsi, İranın regional siyasəti və Yaxın Şərqdəki mövcud qarşıdurmalar gələcəkdə güc balansına təsir göstərə biləcək amillər olaraq qalır. Əsas məsələ bu proseslərin birbaşa hərbi toqquşmaya deyil, diplomatik rəqabət və siyasi dialoq çərçivəsində idarə olunmasıdır.
Akif NƏSİRLİ
