Azərbaycan Mərkəzi Bankının rəsmi statistikasına əsasən, yeni verilmiş kreditlərin orta faiz dərəcəsi 2026-cı ilin əvvəlindəki 17.69%-dən artaraq sentyabr ayında rəsmən 18.83%-ə yüksəlib. Banklar faizləri azaltmaqla daha çox müştəri cəlb edəcəklərini gözləmədikləri üçün mövcud yüksək faiz siyasətini saxlayırlar. Halbuki, Azərbaycanda bankların sərbəst vəsaitləri 6.3 milyard manata çatıb. Amma yenə də kredit faizləri azalmayıb. İnflyasiya şəraitində əhalinin gündəlik xərclər üçün borclanması problemli kreditlərin həcmini son bir ildə 36 faiz artıraraq 721.8 milyon manata çatdırıb.
Bankların sərəncamında olan sərbəst vəsaitlərin artması ilk baxışdan kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün əlverişli şərait yarada bilər. Çünki maliyyə resurslarının mövcudluğu bankların kredit vermək imkanlarını genişləndirir. Bununla belə, kredit faizləri yalnız bankların nə qədər vəsaitə malik olması ilə müəyyən edilmir. Əmanətlər üzrə ödənişlər, əməliyyat xərcləri, borcalanların ödəmə qabiliyyəti, kredit riskləri və bankların mənfəət gözləntiləri də faiz siyasətinə təsir göstərir. Digər tərəfdən, banklar arasında rəqabətin kredit şərtlərinə təsiri də diqqətəlayiqdir. Əgər maliyyə təşkilatları daha aşağı faiz təklif etməklə kifayət qədər yeni müştəri cəlb edəcəklərinə inanmırlarsa və ya riskləri yüksək qiymətləndirirlərsə, faizləri azaltmaq əvəzinə mövcud şərtləri saxlamağa üstünlük verə bilərlər. Lakin banklar bunu etmir. Kredit faizlərinin yüksəlməsi, xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini ərzaq, kommunal xidmətlər, nəqliyyat və digər zəruri ehtiyaclara sərf edən ailələr üçün əlavə çətinlik yaradır. İnflyasiya şəraitində gündəlik xərclər artdıqca bəzi ailələr cari ehtiyaclarını qarşılamaq üçün borclanmağa məcbur qalırlar. Bu zaman kredit artıq ev, avtomobil və ya biznes kimi uzunmüddətli məqsədlərin maliyyələşdirilməsi vasitəsi olmaqdan çıxaraq gündəlik yaşayış xərclərinin ödənilməsi üçün istifadə olunur. Belə borclanma modeli risklidir. Çünki kredit hesabına qarşılanan gündəlik xərclər gələcəkdə yeni gəlir yaratmır. Əksinə, borcalan növbəti aylarda həm adi yaşayış xərclərini ödəməli, həm də götürdüyü kreditin əsas məbləğini və faizlərini qaytarmalı olur. Gəlirlər bu öhdəlikləri qarşılamaq üçün kifayət etmədikdə isə borcların gecikdirilməsi ehtimalı artır.
Təqdim olunan göstəricilərə əsasən, problemli kreditlərin həcmi son bir ildə 36 faiz artaraq 721,8 milyon manata çatıb. Bu artım borcalanların ödəniş qabiliyyətinə təzyiqin güclənməsi ilə bağlı suallar yaradır. Bununla belə, problemli kreditlərin artımını yalnız faiz dərəcələri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Gəlirlərin dinamikası, məşğulluq vəziyyəti, kreditlərin müddəti, borclanmanın strukturu və bankların kredit siyasəti də burada rol oynayır. Problemli kreditlərin çoxalması banklar üçün də əlavə risklər yaradır. Gecikmiş ödənişlər kredit portfelinin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir, mümkün itkilər üçün ehtiyatların artırılmasını tələb edə və yeni kreditlərin qiymətinə təsir edə bilər. Beləliklə, yüksək faizlər, ödəmə çətinlikləri və kredit riskləri bir-birini gücləndirən dövrə yaradır. Mövcud vəziyyətdə əsas məqsəd yalnız kredit faizlərini inzibati qaydada azaltmaq deyil, kredit bazarında daha əlçatan və dayanıqlı maliyyələşmə şəraiti yaratmaq olmalıdır. Bunun üçün bankların faiz siyasətinin şəffaflığı, kreditlərin tam dəyərinin müqayisə edilə bilməsi, rəqabətin gücləndirilməsi və borcalanların ödəmə qabiliyyətinin düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, əhalinin maliyyə savadlılığının artırılması və gəlirlərin gündəlik xərcləri qarşılamaq imkanlarının yaxşılaşdırılması da əhəmiyyət daşıyır.
Ramil QULİYEV
