Türkiyə Böyük Millət Məclisində deputatların əmlakının araşdırılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsinin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) və Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) deputatlarının birgə səsverməsi ilə rədd edilməsi ölkədə siyasi şəffaflıq və hesabatlılıq məsələlərini yenidən gündəmə gətirib. Belə bir təşəbbüsün qəbul edilməməsi deputatların gəlirləri, əmlaklarının mənşəyi və mümkün maraqlar toqquşması ilə bağlı suallar doğurur. Digər tərəfdən, qanun layihəsinin rədd edilməsinin siyasi səbəbləri və bunun hakimiyyətin ictimai etimadına təsiri müzakirə mövzusudur.
Türkiyədə deputatların əmlakının araşdırılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsinin AKP və MHP deputatlarının səsləri ilə rədd edilməsini necə qiymətləndirmək olar? Hakim partiyaların belə bir qanunun qəbulundan narahatlığı nədən qaynaqlana bilər? Bu qərar korrupsiya ilə mübarizə, siyasi şəffaflıq və cəmiyyətin hakimiyyətə etimadı baxımından hansı nəticələrə səbəb ola bilər?
Xaqani Cəfərli: “Ciddi dəyişiklik baş verməsə, Türkiyədə sosial partlayış qaçılmaz görünür”
Politoloq Xaqani Cəfərli Türkiyədə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) idarəçilik siyasətini, siyasi rəqabət mühitini və ölkədə davam edən iqtisadi problemləri şərh edib. O, “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, hakimiyyətin siyasi tərəfdarlarına üstünlüklər vəd etməsi, müxalifətə qarşı isə təzyiq mexanizmlərindən istifadə etməsi Türkiyədə siyasi və iqtisadi gərginliyi dərinləşdirən amillər sırasındadır.
Politoloqun sözlərinə görə, AKP-də şəffaflıq və korrupsiyaya qarşı mübarizə məsələləri ilə bağlı müzakirələr yeni deyil. Əhməd Davudoğlunun açıqladığı məlumata əsasən, o, AKP-nin deputatlığa və bələdiyyə sədrliklərinə namizədlərinin gəlir bəyannaməsi təqdim etməsini təklif edib. Lakin bu təklifin partiyanın lideri, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən qəbul edilmədiyi bildirilir. Davudoğlunun sözlərinə görə, Ərdoğan şəffaf gəlir bəyannaməsi tələbi irəli sürüləcəyi təqdirdə namizəd tapmaqda çətinlik çəkəcəklərini deyib.
Bu iddia Türkiyədə siyasi elitanın maliyyə şəffaflığı və hesabatlılığı ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirir. Seçkili vəzifələrə namizədlərin gəlirləri və əmlakları barədə məlumatların açıqlanması ictimai nəzarətin gücləndirilməsi, mümkün maraqlar toqquşmasının müəyyənləşdirilməsi və korrupsiya risklərinin azaldılması baxımından mühüm vasitə hesab olunur. Bununla belə, gəlir bəyannamələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı konkret hüquqi mexanizmlər və onların tətbiqi siyasi bəyanatlardan ayrı şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, AKP-nin hazırkı siyasətini “kökə və kötək” taktikası kimi xarakterizə etmək olar. Onun fikrincə, hakimiyyətin siyasi xəttini dəstəkləyənlər müxtəlif imkanlardan və üstünlüklərdən yararlanır, hakimiyyətə qarşı mövqe tutanlar isə təzyiqlərlə üzləşirlər. Politoloq hesab edir ki, belə yanaşma siyasi rəqabətin bərabər şərtlərini zəiflətməklə yanaşı, cəmiyyətdə qütbləşməni də dərinləşdirə bilər.
Politoloqun qənaətinə görə, bu siyasətin iqtisadi nəticələri də ciddi ola bilər. Türkiyə iqtisadiyyatının xarici sərmayədən, beynəlxalq maliyyə axınlarından və investorların etimadından asılılığı nəzərə alındıqda, siyasi və hüquqi sabitlik iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən birinə çevrilir. İnvestorlar üçün hüquqi təminatların, institusional müstəqilliyin və iqtisadi qərarların proqnozlaşdırıla bilməsinin əhəmiyyəti böyükdür. Siyasi risklərin artması isə investisiya qərarlarına, maliyyələşmənin qiymətinə və uzunmüddətli iqtisadi planlara mənfi təsir göstərə bilər.
Türkiyədə uzun müddətdir davam edən yüksək inflyasiya, yaşayış xərclərinin artması və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə düşən təzyiq də cəmiyyətdə narazılığın əsas mənbələrindəndir. Bu problemlərin həlli yalnız pul-kredit və büdcə tədbirləri ilə məhdudlaşmır. İqtisadi siyasətə ictimai etimadın bərpası, dövlət institutlarının fəaliyyətində şəffaflığın artırılması və sahibkarlıq mühitində proqnozlaşdırıla bilənliyin təmin edilməsi də əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, Türkiyənin iqtisadi çətinliklərini yalnız siyasi idarəçiliklə izah etmək düzgün olmazdı. Qlobal maliyyə şəraiti, valyuta məzənnəsi, enerji və idxal xərcləri də iqtisadi vəziyyətə məsələyə təsir edən amillərdəndir.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, Ərdoğan müxtəlif siyasi və taktiki gedişlərlə müxalifətin vahid qüvvə kimi formalaşmasının qarşısını almağa çalışır. Onun fikrincə, müxalifətin parçalanmış vəziyyətdə qalması hakimiyyətin siyasi mövqelərini qorumasını asanlaşdırır. Eyni zamanda, mühafizəkar və islamçı seçicilərin dəstəyini cəlb edə biləcək alternativ liderin ortaya çıxmaması Ərdoğanın siyasi dayaqlarını qorumasına imkan verən amillərdən biridir.
Lakin siyasi rəqabətin zəifləməsi və iqtisadi problemlərin uzun müddət həllini tapmaması cəmiyyətdəki narazılığın toplanmasına səbəb ola bilər. Əhalinin gəlirləri ilə yaşayış xərcləri arasındakı fərqin böyüməsi, sosial təbəqələr arasında iqtisadi imkanların qeyri-bərabərliyi və gələcəyə dair gözləntilərin pisləşməsi siyasi narazılığı gücləndirə bilər. Belə şəraitdə iqtisadi tələblər zamanla daha geniş siyasi tələblərlə birləşə bilər.
Politoloq vurğulayıb ki, Ərdoğan hakimiyyəti üçün əsas risklərdən biri sosial partlayış ehtimalıdır. Onun fikrincə, ölkədə ciddi dəyişikliklər baş vermədiyi təqdirdə sosial gərginliyin daha da artması mümkündür. Xaqani Cəfərli qarşıdakı bir il ərzində Türkiyədə ağır siyasi və sosial hadisələrin baş verməsi ehtimalının yüksək olduğunu düşünür.
Bununla belə, sosial partlayışın qaçılmaz olduğunu qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. İqtisadi vəziyyətin dəyişməsi, hökumətin atacağı addımlar, müxalifətin fəaliyyəti və cəmiyyətin problemlərə reaksiyası gələcək proseslərin istiqamətinə təsir göstərə bilər. Türkiyədə siyasi sabitliyin qorunması üçün iqtisadi problemlərin həlli ilə yanaşı, ictimai etimadın gücləndirilməsi, şəffaflığın artırılması və siyasi rəqabət imkanlarının qorunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Akif NƏSİRLİ
