Mollanəsrəddin lətifələri Azərbaycan və Şərq xalqlarının fəlsəfi, sosial və məişət təfəkkürünün ən parlaq nümunələrindən biridir. Geniş oxucu kütləsi tərəfindən daha çox yumorist və satirik folklor kimi qəbul edilsə də, bu lətifələr eyni zamanda yarandığı dövrün sosial-məkan mühitini, tikinti mədəniyyətini, şəhərsalma strukturlarını və məişət memarlığını dolğun şəkildə əks etdirən zəngin tarixi-mədəni mənbədir. Lətifələrin süjet xəttində təsadüf olunan ev, dam, qapı, pəncərə, minarə, məscid, hamam və körpü kimi memarlıq elementləri yalnız satirik situasiyanın dekorasiyası deyil, funksional və simvolik məna daşıyan məkan obyektləridir. Lətifələrdə ən çox rast gəlinən memarlıq məkanı yaşayış evləri və onların müxtəlif hissələridir. Ənənəvi Şərq məişətində evin damı (damüstü), pəncərəsi, qapısı və həyət divarları xüsusi memarlıq və funksional əhəmiyyətə malik olmuşdur. Məsələn, bir çox lətifədə dam ("damdan yıxılmaq", "damı suvamaq", "damda qaz gəzmək") əsas hadisə yeridir. Bu mənzərədə, Yaxın və Orta Şərq xalq memarlığında geniş yayılan yastı torpaq damlar, məişətin ayrılmaz hissəsi kimi təsvir olunur. Lətifələrdə damın suvanması (çubuq və samandan hazırlanmış sukeçirməz qat) və ya onun təmiri sadə tikinti texnologiyalarının xalq arasındakı yerini göstərir. Eləcə də "Qapını kürəyinə alıb aparmaq" və ya "Qapını kilidləmək" lətifələrində qapı təkcə memarlıq elementi kimi deyil, evin bütövlüyünü, mülkiyyət və təhlükəsizlik sərhədini bildirən mühüm detal kimi çıxış edir. Ənənəvi memarlıqda taxta qapıların konstruksiyası (səfələr, burğular, kilid sistemləri) bu lətifələrin fonunda aydın görünür. Mollanəsrəddin lətifələrində Şərq şəhərsalma strukturunun özəyini təşkil edən sakral və ictimai binaların ikonoqrafik cizgilərinə tez-tez müraciət edilir. "Minarəni quyudan çıxarmaq" və ya "Minarənin satılması" kimi məşhur lətifələrdə minarə memarlıq ölçüsü və miqyası baxımından fəlsəfi-yumoristik obyektə çevrilir. Minarənin silindrik və ya çoxüzlü quruluşu, hündürlüyü və quyu (şaqulu mənfi məkan) ilə qarşılıqlı müqayisəsi xalqın geometrik və məkan təfəkkürünün satirik ifadəsidir. Eləcə də, məscid lətifələrində binanın daxili strukturu — sütunlu salonlar, minbər, mehrab kimi elementlər nəzərə çarpır. Məkanın akustikası və insan tutumu satirik süjetin daxili məntiqini tamamlayır. İctimai memarlıq nümunələrindən olan hamamlar (soyunma, yuyunma zalları) və körpülər lətifələrdə şəhər həyatının, kommunikasiya və sosial inteqrasiya məkanlarının vizual görüntüsünü yaradır. Lətifələrdə dövrün inşaat texnikası, tikinti materialları (kərpic, saman, gəc, əhəng) və xalq ölçü vahidləri haqqında dolğun təsəvvür yaradılır: Əhəngin yoğrulması, kərpicin kəsilməsi və divar hörgüsü ilə bağlı epizodlar Şərq bənnalıq sənətinin real mənzərəsini verir. Molla obrazının tikililərə verdiyi qeyri-adi qiymətlər əslində memarlıqda nisbətlər (proporsiya), üfüqi oxlar, eləcə də miqyas anlayışının xalq dilindəki refleksiyasıdır. Nəticə olaraq qeyd edək ki, Mollanəsrəddin lətifələrindəki memarlıq motivləri folklorun yalnız bədii-satirik tərəfini deyil, həm də tarixi-etnoqrafik və memarlıqşünaslıq baxımından dəyərini ortaya qoyur. Bu lətifələr Orta Əsr Şərq şəhərinin məkan quruluşunu, yaşayış evlərinin konstruktiv xüsusiyyətlərini və tikinti mədəniyyətini öyrənmək üçün unikal bədii-tarixi mənbə rolunu oynayır. Rizvan QARABAĞLI Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
