Vaşinqtondan Bakıya yeni təzyiq dalğası – 101 konqresmen Azərbaycana qarşı sərtləşmə istəyir
Konqresində Azərbaycana hərbi yardımın dayandırılması ilə bağlı 101 qanunvericinin Dövlət katibi Marko Rubiоya müraciət etməsi Bakı-Vaşinqton münasibətlərində yeni siyasi təzyiq mərhələsinin yarandığını göstərir. Söhbət hələlik ABŞ-ın Azərbaycana hərbi yardımını dayandırması barədə qəbul edilmiş qərardan getmir. Lakin müraciətin həm Senat, həm də Nümayəndələr Palatasından, həmçinin hər iki əsas partiyanın nümayəndələrindən gəlməsi onun siyasi çəkisini artırır.
Burada əsas məsələ 907-ci maddədir. Bu maddə Azərbaycana ABŞ yardımına müəyyən məhdudiyyətlər qoysa da, prezidentə milli təhlükəsizlik maraqlarını əsas gətirərək həmin məhdudiyyətlərin tətbiqini dayandırmaq imkanı verir. Tramp administrasiyasının bu səlahiyyətdən istifadə etməsi göstərir ki, Ağ Ev hazırda Azərbaycana münasibətdə Konqresdəki bəzi qruplardan fərqli mövqe tutur. Deməli, 101 qanunvericinin məktubu avtomatik şəkildə yardımın dayandırılması ilə nəticələnmir.
Ancaq məsələnin siyasi tərəfi daha əhəmiyyətlidir. Çünki Konqresdə Azərbaycana qarşı sərt mövqenin yalnız ayrı-ayrı ermənipərəst qanunvericilərlə məhdudlaşmadığını, müəyyən mənada iki partiyalı dəstək qazandığını görürük. 26 senator və 75 konqresmenin eyni məktuba imza atması Vaşinqtonda Azərbaycan siyasətinin yenidən müzakirə predmetinə çevrildiyini göstərir.
Bununla belə, Konqresdəki bütün qanunvericilərin Azərbaycanla bağlı eyni mövqedə olduğunu söyləmək düzgün olmaz. ABŞ-da xarici siyasətin formalaşması yalnız Konqresin mövqeyi ilə müəyyənləşmir. Prezident, Dövlət Departamenti, Pentaqon və milli təhlükəsizlik strukturları da bu prosesdə mühüm rol oynayır. Xüsusilə 907-ci maddə üzrə prezidentə verilən səlahiyyət Ağ Evə müəyyən manevr imkanları yaradır.
Bu səbəbdən yaxın perspektivdə daha real ssenari yardımın tamamilə dayandırılması yox, ABŞ-ın Azərbaycana hərbi və təhlükəsizlik sahəsində dəstəyinin siyasi şərtlərlə əlaqələndirilməsinə dair təzyiqlərin artmasıdır. Vaşinqton Bakıdan müəyyən məsələlər üzrə konkret addımlar tələb edə bilər. Bu tələblər insan hüquqları, erməni məhbuslar, mədəni irs və Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri ilə yanaşı, regiondakı hərbi-siyasi prosesləri də əhatə edə bilər.
Digər mühüm məsələ ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı strateji maraqlarıdır. Vaşinqton üçün Azərbaycan yalnız Ermənistanla münasibətlər kontekstində qiymətləndirilən ölkə deyil. Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyində rolu, Xəzər regionundakı mövqeyi, Orta Dəhliz, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr və regional nəqliyyat layihələri ABŞ üçün də əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan eyni zamanda Türkiyə ilə yaxın strateji münasibətlərə malikdir və bu amil də Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərində nəzərə alınır. Ona görə ABŞ administrasiyasının Konqresdəki bütün tələbləri olduğu kimi qəbul etməsi Vaşinqtonun öz regional maraqları baxımından da birmənalı seçim deyil. Hərbi yardımın tam dayandırılması ABŞ-ın Azərbaycana təsir imkanlarını azaltmaqla yanaşı, regionda başqa aktorların təsir imkanlarının genişlənməsinə də səbəb ola bilər.
Bununla belə, Bakının bu məsələni yalnız “Konqresin bir qrup üzvünün təşəbbüsü” kimi qiymətləndirməsi də düzgün olmaz. Çünki 101 qanunvericinin imzası ABŞ siyasi sistemində müəyyən təsir gücünə malik siqnaldır. Əgər bu təşəbbüs sonradan yeni qanun layihələri, büdcə düzəlişləri və ya 907-ci maddənin tətbiqinə dair konkret qanunvericilik təşəbbüsləri ilə müşayiət olunarsa, onda məsələ daha ciddi xarakter ala bilər.
Burada Azərbaycanın diplomatik davranışı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bakı üçün əsas məsələ ABŞ-dakı siyasi dairələrdə Azərbaycan haqqında formalaşan birtərəfli təsəvvürlərin qarşısını almaq və Vaşinqtonla dialoq kanallarını açıq saxlamaqdır. Əks halda erməni lobbisinin və Azərbaycana qarşı sərt mövqe nümayiş etdirən qanunvericilərin təşəbbüsləri daha geniş siyasi dəstək qazana bilər.
Digər tərəfdən, bu hadisə ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində daha geniş problemin olduğunu da göstərir. Son illərdə Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərində insan hüquqları və Qarabağ məsələsi ön plana çəkilib. Azərbaycan isə öz növbəsində Qarabağ münaqişəsinin artıq başa çatdığını və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpa edildiyini əsas götürərək ABŞ-dan yeni regional reallıqları nəzərə almağı gözləyir. Bu iki yanaşma arasında fərq aradan qalxmadıqca, Konqresdə Azərbaycana qarşı oxşar təşəbbüslərin yenidən ortaya çıxması mümkündür.
Nəticə etibarilə, hazırkı mərhələdə ABŞ-ın Azərbaycana hərbi yardımı dayandıracağı barədə qəti fikir söyləmək tezdir. Daha real mənzərə ondan ibarətdir ki, Konqresdə Azərbaycana qarşı siyasi təzyiq artır və bu təzyiqin gələcəkdə qanunvericilik təşəbbüslərinə çevrilməsi ehtimalı var. Həlledici məqam isə Ağ Evin bu təzyiqə necə cavab verəcəyidir.
Əgər Tramp administrasiyası 907-ci maddə üzrə prezident səlahiyyətindən istifadəni növbəti il də davam etdirərsə, Konqresdəki müraciətlər müəyyən müddət siyasi təzyiq vasitəsi olaraq qala bilər. Əksinə, Ağ Ev də Konqresdəki mövqeyə yaxınlaşarsa, bu, Bakı-Vaşinqton münasibətlərində daha ciddi soyuqluğa, hərbi əməkdaşlığın məhdudlaşmasına və Azərbaycanla bağlı ABŞ siyasətinin sərtləşməsinə gətirib çıxara bilər.
Bu baxımdan 101 Konqres üzvünün məktubunun əsas əhəmiyyəti yardımın dərhal dayandırılmasında deyil, ABŞ siyasi sistemində Azərbaycana qarşı təzyiqin hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərməsindədir. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ bu siyasi təşəbbüsün sadəcə məktub olaraq qalacağı, yoxsa konkret qanunvericilik və administrativ qərarlara çevriləcəyidir.
Akif NƏSİRLİ
