Qulamhüseyn Əlibəyli: “İran prezidentinin MDB sammitində iştirakının ən böyük riski ondan ibarətdir ki...”
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian ilk dəfə Türkmənistanda keçiriləcək MDB Dövlət Başçıları Şurasının geniş tərkibli iclasında iştirak edir. MDB tarixində ilk dəfə olaraq geniş tərkibli iclasa İran Prezidenti dəvət edilib. O, həmçinin Xəzər ekologiya sammitində iştirak edəcək.
Maraqlıdır, MDB dövlət başçılarının zirvəsinə ilk dəfə İran prezidenti də qatılması nədən irəli ? İranın bunda məqsədi nədir?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, Türkmənistanda MDB sammiti ilə yanaşı Xəzər ekoloji sammitinin də keçirilməsi nəzərdə tutulur: “İran prezidenti Məsud Pezeşkianın Türkmənistana səfəri ilk növbədə bununla izah olunur. Pezeşkian MDB sammiti çərçivəsində keçirilən genişlənmiş formatlı iclasa Rusiya Prezidenti tərəfindən dəvət olunub. İran prezidentinin MDB sammitinin genişlənmiş formatlı iclasına dəvəti bu qurumun tarixində ilk dəfədir ki baş verir. Rəsmi Tehran bu səfəri qonşularla əlaqələri dərinləşdirmək və genişləndirmək üçün yaxşı imkan adlandırır.
İran prezidentinin MDB samminitinə dəvət olunması bir neçə aspektdə qiymətləndirilə bilər. İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, Rusiya və İran 2024-cü ilin əvvəlində 20 illik hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb və bu dəvət həmin tərəfdaşlığın nəticəsi hesab oluna bilər. ABŞ ilə hərbi qarşıdurmanın yüksək qaldığı bir dövrdə Tehran Qərb kanallarının daraldığını görür və Avrasiya formatlarında özünə yer axtarır. Bu baxımdan MDB və Xəzər sammitləri enerji, tranzit və ticarət gündəmi sanksiyalar fonunda İran üçün alternativ imkanlar və bazarlar deməkdir. Bir gün əvvəl keçirilən Putin-Pezeşkian görüşü bu mənzərəni təsdiqləyir. Bu görüşdə tərəflərin enerji, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və ticarət sahələrində əməkdaşlığı müzakirə etdikləri, birgə layihələrin tamamlanmasını sürətləndirməyin vacibliyini vurğuladıqlarə bildirilir. Qeyd olunur ki, görüşdə Putin Yaxın Şərqdəki müharibənin həllinə kömək etməyə gücü çatan hər şeyi etməyə hazır olduğunu bildirib. Pezeşkian isə İranı asanlıqla təcrid etmək mümkün olmadığını, çünki qonşular ilə geniş iqtisadi, ticarət, siyasi və təhlükəsizlik əlaqələri olduğunu deyib. Üstəlik, o, ABŞ ilə danışıqlardan çəkilməyəcəyini də vurğulayıb. Başqa sözlə, Tehran MDB-yə qapı açmaqla Qərbdən üz döndərmir, daha çox danışıq masasında əlini gücləndirməyə çalışır. Təbii ki, Cənubi Qafqaz məsələlərini yaddan çıxarmaq olmaz. Məlumdur ki, İranın dini və hərbi hakimiyyəti Zəngəzur dəhlizi (TRİPP) layihəsinə qarşı açıq çıxış edir, layihəni açıq şəkildə "türk" və ya "NATO xətti" kimi qiymətləndirib, hətta hədələr səsləndirib. Belə bir fonda Tehranın Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri ilə eyni məkanda olması təsadüfi görünmür. Bu, İrana "regionun gələcəyi mənsiz həll olunmur" siqnalı verməyə imkan yaradır. İran prezidentinin MDB sammitində iştirakının ən böyük riski ondan ibarətdir ki, rəsmi Tehran bu platformadan TRİPP-ə qarşı siyasi lobbiçilik üçün istifadə edə bilər. Rusiya-İran yaxınlaşması Mehri sahəsindəki Rusiyanın mövcudluğu ilə birləşəndə Zəngəzur istiqamətində Bakı və Yerevan üzərində yeni təzyiq vektoru yarana bilər. Naxçıvan yolunun açılması məsələsi də məhz bu geosiyasi çərçivədə həll olunur: marşrutun hər iştirakçısı təkcə iqtisadi yox, geosiyasi strateji maraq da daşıyır”.
Q. Əlibəyli onu da qeyd etdi ki, Azərbaycan MDB-də ənənəvi olaraq balanslı siyasət yürüdür: “Təşkilatın iclaslarında müntəzəm iştirak edir, amma onu geosiyasi mövqe platformasına çevirmir. Eyni zamanda TRİPP ətrafında Bakının mövqeyi aydın və dəyişməz qalır.MDB sammitdə konstruktiv dialoq aparmaq, ticarət və tranzit sahəsində əməkdaşlıq imkanlarını qiymətləndirmək məntiqli olsa da, İranın "regional tənzimləyici" rolunu qəbul etmək kimi görüntüsü yarada biləcək hər hansı hərəkətə yol verilməməlidir. Bütün hallarda dövlət başçılarının eyni məkanda görüşməsi dialoq kanalını açıq saxlayır. Naxçıvana yönələn təhlükəsizlik risklərini nəzərə alsaq, Bakı İranla münasibətləri idarəolunan səviyyədə saxlamaqda maraqlıdır. Üstəlik, qonşunun mövqeyi nə qədər açıq səslənərsə, onunla hesablaşmaq da bir o qədər asan olur. İndiki halda görünən budur ki, rəsmi Tehran MDB sammitinə dəvət və iştirak faktından təcrid hissini azaltmaq, Rusiya isə yaxın xaricdə tərəfdaşlarını nümayiş etdirmək istəyir. Azərbaycan üçün əsas qayda dəyişmir: dialoqa açıq olmaq, amma öz maraqlarını heç kimin gündəliyinə qurban verməmək prinsipi dəyişməzdir”.
Vidadi ORDAHALLI
