Elm tarixində elə fədakar insanlar var ki, onlar haysız-küysüz, heç yerdə reklam etmədən ömrünü elmin inkişafına həsr etmiş, elmin mühüm problemlərinin həllinə imza atmış, elmi məktəblərin formalaşmasında və müasir tələblər səviyyəsinə yüksəlməsində müstəsna xidmət göstərmişdir. Belə alimlərdən biri respublikanın əməkdar elm xadimi, Rusiya Federasiyasının Tibbi Texniki Elmləri Akademiyasının akademiki, tibb elmləri doktoru, professor Qalib Şalon oğlu Qarayevdir.
O, Azərbaycan tibb elminin inkişafında və elmi məktəblərin yaranmasında xüsusi xidməti olan tibb alimlərinin, o cümlədən M.Topçubaşovun, F.Əfəndiyevin, Zərifə xanım Əliyevanın, Ədilə xanım Namazovanın, B.Ağayevin zəngin ənənələrinə söykənərək özünəməxsus elmi məktəb yaratmışdır.
Qalib Qarayevi tibb elminə aparan yol tələbəlik illərindən başlamışdır. Təhsil aldığı institutun kafedralarının tələbə elmi dərnəyində çalışaraq elmi rəhbərlərinin tövsiyə etdikləri mövzular üzrə tədqiqat işi aparmaqla elmi axtarışların aparılma texnologiyalarını mənimsəmişdir. Bu dərnəklərdə apardığı tədqiqat işindən almış olduğu nəticələri keçmiş SSRİ-nin tibb institutlarının təşkil etdiyi konfranslarda maraq doğuran çıxışları sayəsində fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. İnstitutu bitirəndə onun artıq 9 elmi məqaləsi nəşr edilmişdir. Onun elmə olan marağını və əldə etdiyi uğurları nəzərə alaraq N.Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun böyük elmi şurası Q.Ş.Qarayevi aspiranturaya tövsiyə etmişdir. Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) şəhərində Akademik İ.P.Pavlov adına 1 №-li Tibb İnstitutunun Fakültətiv Cərrahiyyə kafedrasında keçən həyatı onun elmi fəaliyyətində yeni üfüqlər açdı.
Tibb elminin ən vacib problemi olan miokard infarktının cərrahi müalicəsini təklif edən professor V.İ.Kolesovun rəhbərliyi altında bu problemin bir sıra məqamlarını açıqlamaqla miokard infarktının müalicəsini yeni səmtə yönəltmişdir. Lakin həmin dövrdə miokard infarktının müalicəsinin əsas konsepsiyası xəstəyə tam sakitlik vermək üzərində qurulduğu üçün gənc tədqiqatçı böyük çətinliklərlə üzləşməli qaldı.
Dövrünün məşhur kardioloqlarının göstərdiyi müqavimətə baxmayaraq O, 1979-cu ildə elmi rəhbərinin ona göstərdiyi etimadı doğruldaraq mammaro-koronaroanastomoz vasitəsilə kəskin miokard infarktının revaskulyarizasiyasının üstünlüyünü sübuta yetirərək tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
Sonrakı həyat yolu yenidən elmə bağlanmış müsabiqə yolu ilə institutun Mərkəzi Elmi Tədqiqat laboratoriyasında baş elmi işçi vəzifəsinə seçilmişdir. Çox keçmədən onun elmi fəaliyyətində olan müsbət xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq Respublikanın Səhiyyə Nazirliyinin Kolleqiyasının qərarı ilə 1982-ci ildə Q.Ş.Qarayev həmin laboratoriyaya rəhbər təyin edilmişdir. Bu vəzifəyə təyin olunduğu ilk gündən Q.Ş.Qarayev fəaliyyətini 3 istiqamətdə yönəltmişdir.
1. Mərkəzi Elmi Tədqiqat laboratoriyasının yenidən qurulması, kadr potensialının yüksəldilməsi;
2. Eksperimental tədqiqatların tibbin praktik təbabətının üzləşdiyi problemlərin həllinə yönəldilməsi;
3. Tibbin nəzəri problemlərinin həlli üçün fundamental tədqiqatların aparılması.
Q.Ş.Qarayev fəaliyyətə başladığı ilk gündən əsas diqqəti laboratoriyanın imkanlarının genişləndirilməsinə yönəltmişdir. Qısa müddət ərzində Mərkəzi Elmi Tədqiqat laboratoriyasının strukturu yeniləşdirilmiş, o dövr üçün müasir tələblərə cavab verən laboratoriyalar və şöbələr yaradılmışdır. Respublika Elmlər Akademiyası və ölkənin aparıcı Elmi Tədqiqat İnstitutları ilə əməkdaşlıq müqaviləsi imzalamışdır. Laboratoriya əməkdaşları həmin institutlara ezam edilərək peşəkarlığını artırmışlar. Aparılan Elmi Tədqiqatların səviyyəsini əsas tutaraq SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin qərarı ilə laboratoriya ən aşağı kateqoriyadan ənl yüksək kateqoriyaya keçirilmiş və adı dəyişdirilərək Elmi Tədqiqat Mərkəzi adlandırılmışdır. Elmi Tədqiqat Mərkəzi olduqdan sonra onun ştat cədvəli 53 nəfərdən 125 nəfərə qaldırılmışdır. Yeni bina inşa edilmişdir.
Qalib Qarayev Azərbaycanda eksperimental cərrahiyyənin inkişafında xüsusi rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında aparılan elmi tədqiqatlar praktik cərrahiyyənin bir sıra problemini həll etmişdir.
Qalça bağırsağın autotransplantasiyası, əməliyyatdan sonra köçürülmüş böyrəyin funksiyasının pozulmasının açıqlanması, qaraciyər transplantasiyasından sonra yaranmış fəsadların patogenezinin açıqlanması, peritonit zamanı endogen intoksikasiyanın yayılma yollarının aşkar edilməsi və s. tədqiqatları cərrahiyyənin konseptual əsaslarının zənginləşməsinə xüsusi töhfə vermişdir. Alimin elmi fəaliyyətində əsas istiqamətdən biri patoloji proseslərin inkişafında limfa sisteminin rolunu öyrənmək və onun tənzimlənmə yollarının hazırlanması olmuşdur. Bu istiqamətdə apardığı elmi tədqiqatın bir hissəsini miokard infarktı zamanı ürək limfa dövranının pozulması və onun tac damarlarda aparılan rekonstruktiv əməliyyata təsiri alimin doktorluq dissertasiyasının ana xəttini təşkil etmişdir.
Alimin tibbin nəzəri problemlərinə həsr olunmuş elmi tədqiqat işləri də tibb elminin inkişafına xidmət etmişdir.
Kanadalı alim De Bold 1956-cı ildə apardığı eksperimental tədqiqat zamanı ürəyin üzərində qeyri-adi cisimciklərin olmasını aşkar etmişdir. Lakin onların təbiəti haqqında məlumat əldə edə bilməmişdir. Bu maraqlı problem daim axtarışda olan tədqiqatçı alimin diqqətindən yayınmamışdır. 2000-ci ildə onun rəhbərliyi altında kardioloq, morfoloq və patofizioloqlardan ibarət qrup bu maraqlı problemin həlli üçün geniş miqyaslı tədqiqat işi aparmışlar. 10 il müddətində aparılan tədqiqatların nəticəsində atrial natriuretik peptid ifraz edən bu cisimciklərin sirri açılmış, müəyyən edilmişdir ki, onların ifraz etdikləri peptid ürəyin qan təchizatının tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bununla bağlı olaraq tədqiqatın 2-ci mərhələsi atrial natrium uretik peptidlərin tənzimlənməsi üçün dərman preparatlarının axtarışına həsr olunmuşdur. Alınmış nəticələrin klinikada tətbiqi ekspermentin reallığını təsdiq etmişdir.
Q.Ş.Qarayev tədqiqatçı alim kimi tibb elminin bir sıra problemlərinin həllinə imza atmışdır.
1. Döyünən ürək üzərində cərrahi əməliyyatın aparılmasının mümkünlüyünü;
2. Miokard infarktı zamanı tac damar üzərində aparılan cərrahi əməliyyatın nəticələrinə neqativ təsir göstərən amillərin müəyyən edilməsi;
3.Bağırsağın autotransplantasiyasından, böyrək və qaraciyər transplantasiyasından sonra inkişaf edən fəsadların patogenezinin araşdırılmışdır;
4. Peritonit zamanı endogen intoksikasiyanın yayılma yolları, onların patogenezinin araşdırılması və yeni detoksifikasiya üsullarının işlənilməsi;
5. Ürəyin işemik xəstəliyinin patogenezinin araşdırılması və patogenetik mexanizm əsasında müalicə metodunun işlənilib hazırlanması;
6. Aritmiyalar və onların inkişafının patofizioloji mexanizmi;
7. Limfa dövranı və patoloji prosesin inkişafında onun rolu.
Q.Ş.Qarayevin müəllifliyi və həmmüəllifliyi ilə 400-dən çox elmi məqalə və tezis, 10 metodik tövsiyə, 4 monoqrafiya nəşr olunmuşdur. O, 23 patentin müəllifidir.
Professor Q.Ş.Qarayev uzun illər boyu (42 il) Azərbaycan Tibb Universitetinin Elmi Tədqiqat Mərkəzinə rəhbərlik etmiş və bu dövrdə yüksək ixtisaslı gənc nəslin yetişməsində müstəsna rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında 14 nəfər elmlər doktoru, 54 nəfər elmlər namizədi (fəlsəfə doktoru) dissertasiyası müdafiə etmişdir. Yetişdirdiyi kadrlar hazırda respublikanın müxtəlif tibb müəssisələrində uğurla fəaliyyət göstərirlər.
Qalib Qarayev elmi pedaqoji fəaliyyət ilə yanaşı, respublikada tibb elminin təşkili və idarə olunmasında yaxından iştirak etmişdir. SSRİ Ali Attestasiya Komissiyasının nəzəri elmlər bölməsinin qrupunda eksperti, 1993-cü ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin yanında Ali Attestasiya Komissiyasının tibb və əczaçılıq elmləri üzrə komissiyasının elmi katibi, eksperti, ekspert şurasının sədri və sədrin müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Nəticə etibarı ilə qeyd edək ki, tibb elmləri doktoru, professor Qalib Qarayev Azərbaycan tibb elmi tarixində dərin iz qoymuş alimlərdəndir. Onun səhiyyənin praktik qurumları ilə elmi mərkəzlər arasında inteqrasiyanın gücləndirilməsində, eksperimental cərrahiyyənin inkişafında, cərrahi patologiyaların patogenezinin açılmasında və müalicə metodlarının təkmilləşdirilməsində və yüksək ixtisaslı tibbi kadrların hazırlanması sahəsindəki xidmətləri müasir Azərbaycan Səhiyyəsinin fundamentini təşkil edən mühüm amillərdəndir.
Q.Ş.Qarayev 2000-ci ildən Respublika Prezidentinin sərəncamı ilə elm aləmində ən yüksək fəxri elmi ada — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür. Rusiya Federasiyasının Tibbi Texniki Elmlər Akademiyasının akademiki, türk dünyası və Avropa birliyi akademiyasının üzvüdür.
Türk dünyasının qızıl ulduz medalı, Almaniyanın Rentgen medalı, Avropa Ali Xidmət ordeni və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının I dərəcəli Hipokrat ordeni ilə təltif olunmuşdur. Alimin elmi irsi və yaratdığı məktəb gələcək tədqiqatçılar üçün zəngin mənbə olaraq qalmaqdadır.
Ömrünün 79-ci ilini tamamlamaq ərəfəsində professor Q.Ş.Qarayevə uzun ömür, can sağlığı və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram.
Rizvan Qarabağlı
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
