Bu gün Azərbaycanla Mərkəzi Asiya coğrafiyası arasında münasibətlər öz inkişaf dinamikasına görə dünyada ən uğurlu nümunələrdən birinə çevrilib. Bu, həm də ölkəmizin çoxşaxəli xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Mərkəzi Asiya kimi coğrafiyada yerləşən ölkələrlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın regional mövqelərinin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, Şərq ilə Qərb arasında mühüm bağlantı rolunun daha da gücləndirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında münasibətlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İki ölkə arasında formalaşmış münasibətlər yalnız dövlətlərarası əməkdaşlıq çərçivəsi ilə məhdudlaşmır, xalqlarımızı birləşdirən tarixi, mədəni, dil, etnik və dini yaxınlıqlara söykənir.
Azərbaycan və türkmən xalqları bir soykökündən gələrək ortaq tarixi-mədəni mühitin daşıyıcıları olublar. Bu yaxınlıq müasir dövrdə siyasi münasibətlərin inkişafı üçün möhkəm mənəvi zəmin yaradıb. 2017-ci ildə Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin imzalanması isə ikitərəfli əlaqələrin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Bu sənəddən sonra qarşılıqlı münasibətlər daha sistemli xarakter alaraq siyasi dialoqdan iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, mədəniyyət və humanitar əməkdaşlığa qədər geniş bir sahəni əhatə etməyə başlayıb. Bugünədək iki ölkə arasında müxtəlif sahələr üzrə 108 sənədin imzalanması əlaqələrin hüquqi bazasının kifayət qədər möhkəm olduğunu göstərir. Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin inkişafında dövlət başçılarının siyasi iradəsi mühüm rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana həyata keçirdiyi rəsmi və işgüzar səfərlər, Türkmənistandan olan həmkarı Sərdar Berdiməhəmmədovun Azərbaycana səfərləri və keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər ikitərəfli münasibətlərə yeni dinamika gətirib. Qarşılıqlı səfərlər zamanı əldə olunan razılaşmalar siyasi dialoqun möhkəmlənməsi ilə yanaşı, konkret layihələrin həyata keçirilməsinə də imkan yaradıb. Bu münasibətlərin yeni mərhələsi 2026-cı il oktyabrın 8-9-da prezident İlham Əliyevin Türkmənistana növbəti işgüzar səfəri ilə bağlıdır. Səfər çərçivəsində Azərbaycan prezidentinin Mərkəzi Asiya və Azərbaycan Respublikası Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşündə, MDB Dövlət Başçıları Şurasının iclasında və Xəzər Ekoloji Sammitində iştirakı nəzərdə tutulur. Belə platformalar Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Türkmənistan lideri Sərdar Berdiməhəmmədov ilə ikitərəfli görüş isə iki ölkənin gündəliyində duran məsələlərin müzakirəsi üçün mühüm imkan yaradır. Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin diqqət çəkən istiqamətlərindən biri də regional əməkdaşlıqdır. Hər iki ölkə BMT, ATƏT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, UNESCO, Türk Dövlətləri Təşkilatı və digər beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı əməkdaşlıq edir. Türkmənistanın bitərəf dövlət statusu isə onun xarici siyasətində özünəməxsus yer tutur. 1995-ci ildə BMT Baş Assambleyasının Türkmənistanın daimi bitərəfliyini tanıyan qətnamə qəbul etməsi bu statusun beynəlxalq hüquqi əsasını möhkəmləndirib. Azərbaycan da Türkmənistanın bu siyasətini nəzərə alaraq qarşılıqlı hörmət və suverenliyə əsaslanan münasibətləri inkişaf etdirir.
İqtisadi münasibətlər də iki ölkə arasında əməkdaşlığın mühüm dayaqlarından biridir. Azərbaycan–Türkmənistan Birgə Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyəti bu sahədə mövcud potensialın reallaşdırılmasına xidmət edir. Komissiyanın 2026-cı il iyulun 8-də Aşqabadda keçirilmiş 9-cu iclası iqtisadi əlaqələrin gündəmdə saxlanıldığını göstərir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 208,39 milyon dollar təşkil etməsi, 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında isə 63,35 milyon dollara çatması iqtisadi əməkdaşlığın mövcud səviyyəsini nümayiş etdirir. Azərbaycan və Türkmənistan arasında əməkdaşlığın strateji əhəmiyyət kəsb edən istiqamətlərindən biri enerji və nəqliyyatdır. 2021-ci ildə Xəzər dənizində yerləşən “Dostluq” yatağının karbohidrogen ehtiyatlarının birgə işlənməsi haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması iki ölkənin enerji əməkdaşlığında yeni səhifə açdı. Azərbaycanın inkişaf etmiş enerji və nəqliyyat infrastrukturu Türkmənistanın enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması baxımından mühüm imkanlar yaradır. Nəqliyyat sahəsində göstəricilər də əməkdaşlığın perspektivlərini nümayiş etdirir. 2025-ci ildə Azərbaycanla Türkmənistan arasında tranzit daşımaların həcmi 2 milyon 344 min ton təşkil edib. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə bu rəqəm 2 milyon 29 min tona çatıb və əvvəlki dövrlə müqayisədə əhəmiyyətli artım qeydə alınıb. Bu göstəricilər Xəzər üzərindən keçən nəqliyyat marşrutlarının və Azərbaycan-Türkmənistan əməkdaşlığının regional tranzit sistemində əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyur. İki ölkə arasında əməkdaşlığın simvolik məqamlarından biri “Dostluq” tankerinin istifadəyə verilməsidir. Bakı Gəmiqayırma Zavodunda Türkmənistan üçün inşa olunan 8 min tonluq tanker 2026-cı ilin iyununda Türkmənistan prezidentinin Azərbaycana səfəri zamanı Türkmənistan tərəfinə təqdim olunub. Bu layihə yalnız iqtisadi əməkdaşlığın deyil, iki ölkənin Xəzər dənizində nəqliyyat və enerji potensialından birgə istifadə etmək istəyinin də göstəricisidir. Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin ən mühüm cəhətlərindən biri isə onların yalnız siyasi və iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmamasıdır. Mədəni-humanitar əlaqələr xalqlarımız arasında mövcud olan mənəvi yaxınlığı daha da gücləndirir. 2025-ci ildə Azərbaycanda Türkmənistan mədəniyyəti günlərinin, 2026-cı ildə isə Türkmənistanda Azərbaycan mədəniyyəti günlərinin keçirilməsi qarşılıqlı mədəni mübadilənin uğurlu nümunələridir. Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” əsərinin Aşqabadda nümayiş etdirilməsi Azərbaycan mədəniyyətinin Türkmənistan ictimaiyyətinə təqdim olunmasının diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Humanitar əməkdaşlığın başqa bir mühüm nümunəsi Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində Türkmənistan tərəfindən məscid kompleksinin inşa edilməsidir. 2025-ci ilin oktyabrında məscidin təməlinin qoyulması iki ölkə arasındakı dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin rəmzi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu layihə eyni zamanda Qarabağın bərpasına beynəlxalq dəstəyin və dini-mənəvi həmrəyliyin ifadəsidir. Təhsil və gənclər arasında əlaqələr də münasibətlərin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ali təhsil müəssisələrində Türkmənistan vətəndaşlarının təhsil alması, universitetlər arasında əməkdaşlıq memorandumlarının imzalanması iki ölkənin gələcək nəsilləri arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə zəmin yaradır. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı yalnız siyasi qərarlardan deyil, xalqlar arasında formalaşan etimad və humanitar bağlardan da asılıdır. Bakı və Aşqabad, Arxadağ və Füzuli şəhərləri arasında qardaşlaşma münasibətlərinin mövcudluğu da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə əlaqələr şəhərlər səviyyəsində əməkdaşlığın inkişafına, təcrübə mübadiləsinə və xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına imkan verir. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Türkmənistan münasibətləri çoxşaxəli və strateji xarakter daşıyır. Tarixi və mədəni yaxınlıq siyasi etimad üçün möhkəm təməl yaradır, iqtisadi və enerji əməkdaşlığı qarşılıqlı maraqları artırır, nəqliyyat layihələri iki ölkəni regional bağlantıların mühüm iştirakçılarına çevirir, humanitar əlaqələr isə xalqlar arasında qardaşlıq bağlarını daha da möhkəmləndirir.
Ramil QULİYEV
