“Dünya Sandıqları” silsiləsi çərçivəsində hamam sandıqları haqqında araşdırmaya başlayarkən qarşımıza sadə görünən bir sual çıxmışdı: Azərbaycanda mövcud olmuş hamam sandıqlarının başqa mədəniyyətlərdə də analoqları varmı?
Araşdırma dərinləşdikcə məlum oldu ki, bu suala yalnız “var” və ya “yox” cavabı vermək mümkün deyil. Çünki hamam mədəniyyətinin özü kimi, onunla bağlı əşyalar da müxtəlif mədəni mühitlərdə fərqli formalarda meydana gəlib.
Daha maraqlı nəticə isə budur: eyni poetik mətn müxtəlif mədəni mühitlərdə müxtəlif əşyalara çevrilə bilir.
Məhz Şəki hamam sandığının izi ilə getmək bizi belə bir mədəni şəbəkənin içinə aparır.
ŞƏKİDƏKİ SANDIQ NƏ ÜÇÜN YARADILMIŞDI?
Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində qorunan hamam sandığı “seyfi” kimi təqdim edilir. Muzeyin məlumatına görə, bu sandıq qız-gəlinlərin hamama gedərkən üzərlərində daşıdıqları bəzək əşyalarını saxlamaq üçün istifadə olunub. Sandığın üzərində Sədi Şirazinin hamam şeiri həkk olunub. [1]
Azərbaycanın Qeyri-Maddi Mədəni İrs Nümunələrinin Dövlət Reyestrində də hamam sandığının qadınların hamam mədəniyyətindəki funksiyası qeyd olunur: zinət əşyaları hamamda çıxarılaraq xüsusi sandıqda saxlanılır, sandıqdan xına, basma və kosmetik vasitələrin daşınmasında da istifadə edilirdi. [2]
Beləliklə, hamam sandığı adi məişət qabı deyildi.
O, eyni zamanda şəxsi əmlakın qorunduğu məkan, qadınların hamam mədəniyyətində istifadə etdiyi xüsusi əşya və dekorativ-tətbiqi sənət nümunəsi idi.
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasındakı XIX əsr hamam sandığı da Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənəti nümunəsi kimi qeydə alınıb. Onun hazırlanmasında müxtəlif metal işləmə üsullarından istifadə edilməsi bu əşyaların sırf utilitar xarakter daşımadığını göstərir. [3]
Deməli, burada funksional əşya ilə sənət əsəri arasında sərhəd xeyli dərəcədə aradan qalxır.
SƏDİNİN HAMAM ŞEİRİ
Şəki sandığının üzərində Sədi Şirazinin hamamla bağlı məşhur mətninin olması bizi daha geniş ədəbi-mədəni mühitə aparır.
Sədi “Gülüstan”ın müqəddiməsində hamamda əldə etdiyi ətirli gil parçasından danışır. Əvvəlcə adi torpaq olan bu gil gülün yanında qaldıqdan sonra onun ətrini özünə çəkir. Mətndə əsas fikir insanın mənəvi keyfiyyətlərinin ünsiyyətdə olduğu mühitdən təsirlənməsi ilə bağlıdır.
Lakin bu poetik parça yalnız kitab səhifəsində qalmayıb.
Tim Stanley və Bora Keskinerin Çinili Hamam haqqında araşdırması göstərir ki, Sədinin həmin mətni hamam üçün hazırlanmış əşyaların üzərində də işlədilib. Müəlliflər XVII əsrin sonlarına aid Sankt-Peterburqdakı Dövlət Ermitajında saxlanan hamam vedrəsini nümunə göstərirlər və A.A. İvanovun kataloqunda həmin əşyanı 124-cü nümunə ilə əlaqələndirirlər. [4]
Bu fakt mühüm bir düzəliş etməyə imkan verir:
Sədi şeirinin hamam əşyasında işlədilməsi yalnız Şəkiyə məxsus hadisə deyil.
Deməli, araşdırmanın əsas sualı artıq “bu motiv yalnız bizdə olubmu?” deyil.
Əsas sual başqadır:
Eyni poetik kod müxtəlif mədəniyyətlərdə hansı əşyaya, hansı funksiyaya və hansı sənət formasına çevrilib?
EYNİ POEZİYA, FƏRQLİ ƏŞYA
Müqayisə üçün daha bir maraqlı nümunə var.
Stanley və Keskiner XVI əsrin sonlarına aid edilən, Victoria and Albert Museum kolleksiyasında qorunan İran mənşəli hamam vedrəsinə də diqqət çəkirlər. Onların araşdırmasına görə, burada Əbdürrəhman Caminin poetik parçası işlədilib. [4]
Beləliklə, qarşımızda belə bir mənzərə yaranır:
Sədi — hamam vedrəsi
Cami — hamam vedrəsi
Sədi — Şəki hamam sandığı
Burada əsas məsələ yalnız şeirin müəllifi deyil.
Əsas məsələ həmin poetik kodun hansı əşya və funksiya daxilində maddiləşməsidir.
Ermitaj nümunəsində poetik mətn hamam istifadəsi ilə bağlı metal vedrədədir. Şəki nümunəsində isə Sədi mətni qadının şəxsi zinət əşyalarını qoruyan xüsusi sandıqla birləşir.
Bu fərq sənət tarixində mühüm metodoloji məqam yaradır:
Mədəniyyətlər arasında oxşarlığı yalnız motivin özündə axtarmaq kifayət deyil. Eyni motivin hansı materialda, hansı əşyada, hansı funksiya ilə və hansı yerli sənətkarlıq sistemi daxilində yenidən qurulduğu da müqayisə edilməlidir.
HAMAMDA POEZİYA VƏ XƏTTATLIQ
Şəki sandığının üzərindəki Sədi mətnini daha geniş kontekstdə görmək üçün XVI əsr İstanbuluna nəzər salmaq kifayətdir.
Barbaros Hayreddin Paşanın tikdirdiyi, 1530-cu illərdə inşa edilmiş Çinili Hamamın qorunmuş kaşıları arasında fars dilində poetik kitabələr vardır. Tim Stanley və Bora Keskiner onların iki ayrı poemadan parçalar olduğunu müəyyənləşdiriblər. Şeirlərdən biri Əbdürrəhman Caminin qəzəlindən, digəri isə müəllifi müəyyənləşdirilməmiş bir qitədən götürülüb. [4]
Bu nümunə göstərir ki, hamam yalnız gigiyena məkanı deyildi. O, eyni zamanda sosial və estetik ünsiyyət məkanı idi.
Memarlıq, kaşı, xəttatlıq və poeziya burada bir-birinə bağlanırdı.
Tədqiqatçılar Çinili Hamamın kitabələrini XVI əsr İstanbulunun farsdilli ədəbi-mədəni mühitinin bir hissəsi kimi də nəzərdən keçirirlər. Onların fikrincə, həmin dövrdə İstanbul hələ farsdilli ədəbi ənənənin təsir dairəsi ilə sıx əlaqədə idi. [4]
Beləliklə, Sədi və Cami kimi klassiklərin mətnlərinin hamamla əlaqəli əşya və məkanlarda görünməsi daha geniş mədəni dövriyyənin göstəricisidir.
BOHÇA, KİLDAN VƏ SANDIQ EYNİ ŞEY DEYİL
Burada bir mühüm fərqə də diqqət yetirmək lazımdır.
Anadolu, Qafqaz və Yaxın Şərqdə hamamla əlaqəli müxtəlif əşyalar mövcud olub. Bohça paltar və əşyaların bükülüb daşınmasına xidmət edən tekstil vasitəsidir. Kildan isə hamam ləvazimatlarının saxlanması ilə bağlı qab və ya qutu tipli əşya kimi tanınır.
Lakin bunların mövcudluğu Şəki hamam sandığının tam analoqunun olduğu anlamına gəlmir.
Çünki funksiyanın oxşarlığı əşyanın quruluşunun və bədii proqramının da eyni olması demək deyil.
Məhz buna görə mədəni müqayisədə “bu da var idi” demək kifayət etmir.
Əsas sual belə qoyulmalıdır:
Nə var idi və sənətkar onu hansı formada yenidən qurmuşdu?
ŞƏKİ SANDIĞININ FƏRQLƏNDİRİCİ CƏHƏTİ
Hazırkı araşdırmanın nəticələrinə əsasən, Şəki nümunəsinin əhəmiyyətini Sədi şeirinin orada işlədilməsi ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz.
Onun fərqləndirici xüsusiyyəti daha çox bir neçə funksiyanın və bədii qatın eyni əşyada birləşməsində görünür:
hamam mədəniyyəti + qadın məişəti + zinət əşyalarının qorunması + sandıq funksiyası + metal sənətkarlığı + ornament + klassik poeziya.
Biz araşdırdığımız mənbələrdə Sədi mətninin hamam vedrələrində və başqa hamam mühitlərində işlədildiyini görürük. Lakin həmin poetik motivin Şəki nümunəsindəki kimi zinət əşyalarının qorunmasına xidmət edən xüsusi sandıq funksiyası ilə birləşdirildiyi tam uyğun paralelə hələ rast gəlməmişik.
Bu, “belə nümunə dünyada yoxdur” demək deyil.
Daha dəqiq ifadə ilə desək, hazırda araşdırdığımız mənbələrdə belə tam uyğun paralel müəyyən edilməyib.
Bu ehtiyatlılıq əslində nəticəni zəiflətmir. Əksinə, müqayisənin elmi əsasını möhkəmləndirir.
MƏDƏNİ TƏSİRİN İZİ
Şəki nümunəsini İran, Osmanlı və digər mədəni mühitlərdən təcrid etmək düzgün olmaz.
Sədi poeziyasının Şəki sandığında görünməsi özü daha geniş İran-türk ədəbi-mədəni dövriyyəsinin izlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Çinili Hamam nümunəsi də göstərir ki, XVI əsrdə İstanbulda farsdilli poetik irs memarlıq və dekorativ sənətlə birləşirdi. [4]
Burada “kim kimdən götürüb?” sualını mütləqləşdirmək əvəzinə, mədəni kodların necə hərəkət etdiyini və yerli sənətkarların onları necə yenidən qurduğunu araşdırmaq daha məhsuldardır.
Çünki mədəniyyətlərin inkişafı çox vaxt təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə, mənimsəmə və yenidənyaratma yolu ilə baş verir.
Şəki ustası da hazır bir poetik kodu sadəcə təkrar etməklə kifayətlənməyib; onu yerli məişət və sənətkarlıq sisteminin konkret əşyasına yerləşdirib.
SANDIQ NƏYİ QORUYUR?
Şəki hamam sandığına yalnız məişət əşyası kimi baxsaq, onun əhəmiyyətinin mühüm hissəsini görməyəcəyik.
Bu sandıqda bir şəhərin məişət mədəniyyəti, qadınların sosial həyatı, zinət əşyalarının qorunması, metal işləmə sənəti, ornament düşüncəsi və klassik ədəbiyyatla münasibəti bir əşyada kəsişir.
Bu baxımdan sandıq sadəcə “içində nəsə saxlanan qutu” deyil.
O, qoruyan, daşıyan və danışan əşyadır.
İçində zinət əşyaları qorunurdu, üzərində isə bir ədəbi fikir yaşayırdı.
Beləliklə, sandığın funksiyası yalnız əşyanı qorumaqla bitmirdi. O, həm də mədəni yaddaşı daşıyırdı.
NƏTİCƏ
Hamam sandıqlarının müqayisəli araşdırması göstərir ki, bu əşyanı yalnız məişət tarixinin kiçik bir detalı kimi nəzərdən keçirmək düzgün deyil.
Onun arxasında hamam ənənəsi, qadın məişəti, metal sənəti, klassik poeziya, şəhər mədəniyyəti və müxtəlif sənətkarlıq mərkəzləri arasında əlaqələr dayanır.
Sədi Şirazinin hamam haqqında mətni müxtəlif məkan və əşyalarda fərqli şəkildə maddiləşib: Ermitajdakı hamam vedrəsində, İstanbulun Çinili Hamamındakı kaşı kitabələrində və Şəki nümunəsində hamam sandığında.
Bu müqayisə bizə mühüm bir metodoloji nəticə verir:
Mədəni təsiri yalnız alınmış motivlə ölçmək olmaz. Əsas məsələ həmin motivin yerli sənətkarın əlində hansı yeni maddi, funksional və estetik formaya çevrilməsidir.
Şəki hamam sandığının əhəmiyyəti də burada ortaya çıxır.
Söhbət yalnız Sədinin sözlərinin sandığın üzərinə yazılmasından getmir.
Söhbət ədəbi fikrin yerli məişət, qoruma funksiyası və dekorativ-tətbiqi sənət sistemi ilə birləşməsindən gedir.
Bəlkə də sandığın bizə verdiyi ən mühüm dərs budur:
Mədəni yaddaş yalnız kitabda və monumental abidədə yaşamır. Bəzən onu gələcəyə daşıyan ən səssiz yaddaş sandığın özüdür.
İsgəndər SƏRDARLI
MƏNBƏLƏR
[1] Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi. Muzeyin rəsmi məlumatı: “Hamam sandığı (seyfi)”.
[2] Azərbaycan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Nümunələrinin Dövlət Reyestri. “Hamam sandığı”.
[3] Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi. “Hamam sandığı”, XIX əsr, Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənəti.
[4] Tim Stanley, Bora Keskiner. “Poetry and Calligraphy at the Çinili Hamam”. Barbarossa’s Çinili Hamam: A Masterpiece by Sinan, İstanbul, 2023, s. 325–337.
[5] A. A. Ivanov. Copper, Brass and Bronze of Iran from the Late 14th to the Mid-18th Century in the Hermitage Collection. London, 2014, pp. 240–241, no. 124.
[6] Assadullah Souren Melikian-Chirvani. Islamic Metalwork from the Iranian World, 8th–18th Centuries. Victoria and Albert Museum, London, 1982, p. 307.
[7] Həbibə Əliyeva. Azərbaycanda orta əsrlərə aid metal əşyalar üzərində ərəb-fars-türkdilli kitabələr. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu.
[8] Sədi Şirazi. Gülüstan. Müqəddimə, hamamda ətirli gil haqqında hekayə.
[9] Stanley, Tim; Keskiner, Bora. Çinili Hamamın poetik kitabələri, farsdilli ədəbi mühit və nastaəliq xətti haqqında tədqiqat.
