Qasım Hacıyev: “Azərbaycanın bir çox yerlərində alban-xristian abidələri mövcuddur və vəziyyəti pis olanların bərpasına ciddi ehtiyac var”
Azərbaycanın hər yerində Alban dövrü abidələr mövcuddur. Yəni yalnız Qarabağda, və Şərqi Zəngəzurda deyil, Azərbaycanın əksər bölgələrində Qafqaz Albaniyası irsi mövcuddur, bunların da xeyli hissəsini kilsələr, məbədlər, monastrlar təşkil edir.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş dağlıq ərazilərində, xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda uzun illər baxımsız qalan, dağıdılan və ya saxtalaşdırmaya məruz qalan Qafqaz Albaniyasına aid dini-mədəni irsin bərpası və araşdırılması hazırda dövlətin əsas strateji və mədəni prioritetlərindən biridir.
Bu olduqca müsbət tendensiyadır və xalqımızın tarixi irsinin yenidən özünə qaytarılması çox vacibdir.
Ölkəmizin bir sıra yerlərində, xüsusən də dağlıq rayonların ərazilərində yerləşən onlarla qədim alban abidəsi var ki, onların bir çoxunun vəziyyəti heç də ürəkaçan deyil.
Alimlərin də tədiqiqatlarından, müşahidələrindən, yerli əhalinin də söhbətlərindən məlum olur ki, bəzi yerlərdə, xüsusən də dağlıq ərazilərdə hələ də baxımsız vəziyyətdə olan alban abidələri, monastrlar var, bəziləri yarı uçuq haldadır, bəzilərinin kalafası, yəni himi qalıb və sair. O da məlumdur ki, aidiyyəti qurumların o abidələrə diqqəti yetərli deyil, abidələrin mühafizəsi lazımı şəkildə həyata keçirilmir, bəzilərinin üzərində löhvə belə yoxdur.
Qeyd edək ki, AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rizvan Qarabağlı bu ilin yayında Xoşbulaq yaylağında müşahidə etdiyi bir qala barədə yazıb və qalanın mühafizəsinin aşağı səviyyədə olduğunu bildirib: “...Bölgədə aparılan vizual memarlıq-tədqiqat işləri zamanı Xoşbulaq yaylağının hündür dağ zirvələrindən birinin hamar relyefində yerləşən, elmi ədəbiyyatda və rəsmi qeydiyyatda geniş təhlil olunmamış unikal bir siklopik qala (çoban qalası / qala-məskən) qalığı aşkar edilmişdir. Bu məqalə, həmin abidənin memarlıq-planlaşdırma quruluşunu və onun mühafizə statusu ilə bağlı mövcud problemləri elmi müstəvidə nəzərdən keçirir...
Abidənin qorunma statusu kağız üzərində qalsa da, faktiki olaraq nəzarətsiz vəziyyətdədir. Qala ərazisində və tarixi divarların içərisində iri və xırdabuynuzlu heyvan sürülərinin (mal-qoyun) otarılması abidənin mədəni qatına zərbə vurur, quru hörgü üsulu ilə ucaldılmış divarların aşınmasını və uçmasını sürətləndirir. Bu xüsusat, abidənin fiziki mühafizəsinin təcili olaraq gücləndirilməsini tələb edir. Daşkəsənin Xoşbulaq yaylağındakı ikiqat divarlı, içqalalı siklopik tikili Azərbaycanın qədim müdafiə memarlığının mühüm monumentlərindən biridir. Abidənin relyeflə vəhdəti və hörgü xüsusiyyətləri onun yüksək memarlıq dəyərini sübut edir. Abidənin pasportlaşdırılmasında gedən elmi qeyri-dəqiqliklərin aradan qaldırılması, ona "Memarlıq abidəsi" statusunun verilməsi və ərazidə təcili olaraq multidissiplinar (memarlıq və arxeologiya birgə) tədqiqatların və qazıntıların başlanması Azərbaycan tarixinin qədim səhifələrinin işıqlandırılması üçün vacib addımdır”.
Azərbaycan ərazisində belə abidələr çoxdur.
Bu vəziyyətdə olan abidələrin yenidən siyahıya alınması və bərpası vacib bir məsələ kimi qarşıda durur.
Alimlər hazırda baxımsız vəziyyətdə olan o qədim kilsələrin, abidələrin bərpa prosesini necə görür? Alban dövrü abidələrin bərpası necə həyata keçirilməlidir?
Tarix elmləri doktoru, professor Qasım Hacıyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, təkcə Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda yox, Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində, bölgələrində xristian-Alban abidələri mövcuddur. “Onlar arasında qorunub saxlanılanları da var, müxtəlif dövrlərdə təbii təsirlərdən uçub dağılanlar da var. Amma artıq bu abidələrin bərpasına başlanılıb. Qarabağın bir çox yerində ermənilərin dağıtdığı abidələr bərpa olunur, həm xristian dövrü, həm də müsəlman abidələri bərpa olunur. Azərbaycanın bir çox yerlərində alban-xristian abidələri mövcuddur və vəziyyəti pis olanların bərpasına ciddi ehtiyac var. Bu abidələr xalqımızın tarixi irsidir. İstər atəşpərəstlik, istər tanrıçılıq, istər xristianlıq, istərsə də islam abidələri bizim əcdadlarımızın yartdığı tarixi irsdir. Bu Azərbaycan xalqına məxsusudur. O baxımdan götürəndə dağılmış abidələr çox yerlərdə bərpa olunur. Onları bərpa etməliyik. Bu ərazilərdə bizim ulu əcdadlarımız yaşayıb və onlar da tapındıqları dinlərə aid abidələr yaradıblar”.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, Azərbaycan ərazisindəki xristian-alban abidələri bizimdir və onların ermənilərə heç bir aidyyəti yoxdur.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, Azərbaycan dövlətinin o abidələri bir-bir bərpa etməli və xalqımıza qaytarmalıdır. “Bu abidələr, kilsələr, ziyarət yerləri bərpa edildikdən sonra onlar yerli və xarici qonaqların istifadəsinə verilməlidir ki, onlar gedib ziyarət etsinlər, zəngin və qədim tariximizlə tanış olsunlar.
Mənim özüm o abidələri görmüşəm. Şəmkirdə belə abidələr var. Arxeologiya İnstitunun əməkdaşları məni də dəvət ediblər birgə gedib o abidələrə baxmışıq. Memar, arxeoloq və tarixçilər olub orada. Şəmkirdə çox yaxşı saxlanılmış alban-xristian abidəsi var. Amma təəssüf ki, o alban-xristian abidəsinin çöl divarında gözlə açıq şəkildə görünən yerdən orta hissədən daş löhvə çıxarılıb (hər şey öz yerində qalıb, dağıdılmayıb) xaç üzərində “əməliyyat aparılıb”, yaxud dəyişdirilib yeni bir daş kimi ora əlavə olunub. Bu onun divarında açıq aşkar görünür, bu divarın suvanmasından da, daşın rəngindən də görsənir. Bunu vaxtilə ermənilər ediblər. Çünki onlar yaşadıqları ərazilərdə-Qarabağda, Şəmkirdə, Gəncədə bu cür saxtakarlıq, bu cür “əməliyyat” apardığını bilirik. Yəni ermənilərin məqsədi aydın idi.
Biz o abidələri olduğu kimi bərpa etməliyik.
Sovet dövründə “Şaumyan” kənd rayonu deyilən bir rayon vardı, indi ora Goranboy rayonuna tabedir, 19 kəndi var idi. Burada alban-xristian abidəsi var, özü də meşənin içərisində. O abidə də hazırda baxımsız vəziyyətdədir. O abidənin onlarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Ermənilər buradan köçəndən sonra da hələ də timsah göz yaşları tökürlər ki, guya buralar ermənilərin “qədim torpağıdır”, guya “irsləri” var. Amma bu abidə də, digəriləri də alban-xristian irsidir və o abidəni də bərpa etmək mümkündür. Yəni onun divarları qalır, yaxşı bir yerdə yerləşir. Onu abidə kimi bərpa edib saxlamaq olar. Beləliklə, ölkə ərazisində olan bu kimi abidələrin bərpa ediləcəyi uzaqda deyil və onlar xalqımızın irsidir”-deyə professor Hacıyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
