Bazar ertəsi günü, 09 noyabr 2026
     

Məhəmməd Füzuli yaradıcılığında memarlıq motivləri və cizgiləri

Image


XVI əsr Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı həm məzmun və fəlsəfi dərinliyi, həm də bədii bəzək vasitələrinin zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Füzuli irsinin öyrənilməsi geniş miqyas kəsb etsə də, onun əsərlərindəki vizual-məkan strukturu, xüsusən də memarlıq motivləri və cizgiləri fənlərarası kontekstdə kifayət qədər tədqiq olunmamışdır. Memarlıq təkcə fiziki binaların tikilməsi sənəti deyil, həm də müəyyən dövrün dünyagörüşünü, fəlsəfi düşüncəsini və estetik prinsiplərini əks etdirən mədəni fenomendir.

Füzuli poeziyasında memarlıq terminologiyası, bina və tikili təsvirləri, sakral və dünyəvi məkanların bədii-fəlsəfi funksiyası sadəcə təsviri rol oynamır; onlar şairin metafizik aləmə, insan ruhuna və cəmiyyətə baxışının poetik göstəricisidir. Bu baxımdan, Füzulinin həm divan ədəbiyyatında, həm də epik poemalarında "taq", "revəq", "eyvan", "qəsr", "bünyad", "imarət", "xarabazar", "xanəgah" və "günbəz" kimi memarlıq terminlərinə tez-tez rast gəlinir. Şair bu terminlərdən istifadə edərək kainatın və insan varlığının strukturunu memarlıq konstruksiyası kimi modelləşdirir. Klassik Şərq poeziyasında göy kubbesi ("günbəzi-kəddvar") və kainat tez-tez muazzam bir memarlıq abidəsi kimi təsvir olunur. Füzulinin düşüncəsində də felek və göy cisimləri dəqiq riyazi-həndəsi nisbətlərə malik bir "binadır". Şair könül dünyasını da bir imarətə bənzədir: Gəhi viranəyi-dil, gəhi imarəti-can... Bu yanaşma göstərir ki, Füzuli yaradıcılığında "tikmək-uca tutmaq" (imarət) ilə "dağılmaq-viran olmaq" (xarabazar) dualizmi insani hisslərin – eşq və kədərin dinamikasını ifadə etmək üçün əsas memarlıq metaforası kimi çıxış edir. Araşdırmalar göstərir ki, Füzuli yaradıcılığında memarlıq motivləri iki əsas istiqamətdə təzahür edir:

1. Sakral memarlıq motivləri.

2. Dünyəvi memarlıq və məkan vizualizasiyası.

Şairin sakral memarlıq motivləri əsərlərində məscid, minarə, xanəgah, türbə və məbəd obrazları geniş yer tutur. Lakin sufi-fəlsəfi ideyalara sadiq qalan Füzuli üçün zahiri sakral memarlıq formaları formal xarakter daşıyır. O, əsl məbədi insanın daxili aləmində, "könül kaşənəsi"ndə görür. Məscid və xangah obrazları zaman-zaman zahiri riyakarlığın məkanı kimi tənqid olunur, həqiqi ibadət məkanı isə aşiqin viranə könlü ilə eyniləşdirilir.

Dünyəvi memarlıq və məkan vizualizasiyası istiqamətində isə və konkret olaraq "Leyli və Məcnun" poemasında saraylar, qəsrlər, qala divarları və çadırlar hadisələrin cərəyan etdiyi əsas məkanlar kimi təsvir olunur. Leylinin yaşadığı mühit – onu əhatə edən saray və həyət – cəmiyyətin qoyduğu qadağaların və sosial çərçivələrin memarlıq mühitindəki təcəssümüdür. Məcnunun sığındığı "dağlar və viranələr" isə azadlığın, hüdudsuzluğun və sosial çərçivələrdən imtina etməyin simvolik məkanıdır. Daha dolğun desək, Füzulinin "Leyli və Məcnun" poemasında memarlıq elementləri süjetin inkişafında müstəsna rol oynayır. Məsələn, Kəbə obrazı: Məcnunun atası tərəfindən müalicə və dua üçün Kəbəyə aparılması epizodunda Kəbə sadəcə dini-memarlıq abidəsi deyil, ilahi eşqin təsdiqləndiyi sakral mərkəzdir. Məcnun Kəbənin halqasından yapışaraq eşqinin daha da artması üçün dua edir. Burada memarlıq elementi (Kəbə halqası) maddi dünya ilə metafizik dünya arasında keçid rolu oynayır. Digər bir misal, qəsr və məzar: Poemada Leylinin verdiyi "qəsr" (evlilik-qapalı məkan) Məcnun üçün mənəvi zindana çevrilir. Əsərin sonunda hər iki aşiqin qovuşduğu məkan isə onların qəbridir (türbə).

Füzuli poeziyasında məzar mənfi məkan deyil, ilahi qovuşmanın və mənəvi rahatlığın əbədi abidəsidir. Göründüyü kimi, Füzuli misralarını qurarkən bir memar dəqiqliyi və nəqqaş incəliyi ilə hərəkət edir. Ona görə də, şairin işlətdiyi bədii təsvir vasitələrində memarlıq cizgiləri xüsusi estetik yük daşıyır. Məsələn məşuqənin zülfü tez-tez sarayın eyvanına, qaşları isa məbəd tağına ("taqi-əbru") bənzədilir. Yaxud, aşiqin göz yaşlarının çoxluğundan mənəvi bünövrənin sarsılması təsvir edilir. Bu kimi metaforalar Füzulinin vizual təfəkkürünün nə qədər güclü olduğunu və dövrünün memarlıq estetikası ilə sıx bağlılığını sübut edir.

Nəticə olaraq qeyd edək ki, Məhəmməd Füzuli yaradıcılığında memarlıq motivləri və cizgiləri sadəcə bədii təsvir vasitəsi olmayıb, şairin fəlsəfi, estetik və sufi dünyagörüşünün tərkib hissəsidir. Füzuli maddi memarlıq formalarından (saray, məscid, eyvan, taq) istifadə edərək insanın mənəvi aləminin və kainatın mənəvi dünyasını modelləşdirmişdir. Şairin əsərlərində xarabalıq-viranə obrazı fiziki dağıntını deyil, mənəvi saflaşmanı və ilahi eşqə çatmaq üçün dünyəvi bağlardan azad olmağı tərənnüm edir. Füzulinin məkan poetikasının tədqiqi onun irsinin fənlərarası müstəvidə daha dərin dərk olunmasına şərait yaradır.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent




DİGƏR XƏBƏRLƏR

VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Banklarda 4.6 milyard manat pul yatıb qalıb, kredit bazarında böhrandır... Bu necə olub?...

Avropa Ermənistanı Rusiyanın əlindən alır - Kreml qəzəb püskürür...

İran Trampsayağı ad iddiasına başladı - "Xəzər" yox, "Kaspian"?..

SON XƏBƏRLƏR

09.11.2026 / 00:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Bayraq Günü ilə bağlı paylaşım olub - VİDEO

09.11.2026 / 00:05
Azərbaycanda Dövlət Bayrağı Günü qeyd olunur

08.11.2026 / 21:12
Bakıda Zəfər Günü münasibətilə keçirilən konsert möhtəşəm atəşfəşanlıqla başa çatıb - FOTO

08.11.2026 / 20:56
Ərdoğanın Azərbaycana səfəri başa çatdı - FOTO

08.11.2026 / 20:42
Prezident İlham Əliyevin adından Türkiyə Prezidentinin şərəfinə rəsmi ziyafət verilib - FOTO

08.11.2026 / 20:39
Ankarada əkiz qüllələr, İstanbulda körpü Azərbaycan bayrağının rəngləri ilə işıqlandırılır - FOTO

08.11.2026 / 19:49
Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri, birinci xanımlar təltif edilmiş hərbi qulluqçularla görüşüblər

08.11.2026 / 19:25
Prezident Əliyevin sosial şəbəkə səhifələrində Ərdoğanla Şuşadakı görüşdən görüntülər paylaşılıb - VİDEO

08.11.2026 / 19:14
"Bakının sevinci Ankaranın sevincidir, Şuşanın qüruru bütün millətimizin qürurudur" - Ərdoğan

08.11.2026 / 18:24
Lider taktika və strategiyanı dəqiq seçdi - Zəfər qaçılmaz idi...

08.11.2026 / 17:57
Şaquli şəhərsalma və sıxlaşma nəzəriyyəsi

08.11.2026 / 17:51
Əsgərlərimizin qəhrəmanlığı, ya texnikanın gücü...

08.11.2026 / 17:39
Prezident İlham Əliyev və Ərdoğan Xankəndidə Zəfər abidəsinin önünə əklillər qoyublar - FOTO

08.11.2026 / 17:18
Mehriban Əliyeva və Əminə Ərdoğan çay masası ətrafında söhbət ediblər - FOTO

08.11.2026 / 17:11
Ərdoğan Ankara ilə Bakı arasındakı münasibətləri “sönməz məşəl” adlandırdı

08.11.2026 / 17:08
"Azərbaycanın Vətən müharibəsində Qələbəsi Cənubi Qafqaz tarixində yeni səhifə açıb" - Ərdoğan

08.11.2026 / 17:04
Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri Xocalı Soyqırımı Memorialını ziyarət ediblər - FOTO/YENİLƏNDİ

08.11.2026 / 16:57
Ərdoğan: "Azərbaycanla qardaşlığımızı zəiflətməyə çalışanlar məqsədlərinə nail ola bilməyəcəklər"

08.11.2026 / 16:55
Prezident İlham Əliyev və Ərdoğan Şuşa qalası önündə foto çəkdiriblər - FOTO

08.11.2026 / 16:43
Zakir Həsənov koronavirusa yoluxub

08.11.2026 / 16:40
Şeytanın özünü də, qoxusunu da məhv etdik - yerində Zəfər Muzeyi açdıq, tarix belə yazılar...

08.11.2026 / 16:30
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Türkiyə birliyi əbədidir və sarsılmazdır"

08.11.2026 / 16:25
"Türkiyə-Azərbaycan birliyi sabitlik, əməkdaşlıq, təhlükəsizlik faktorudur" - Prezident

08.11.2026 / 16:20
Prezident İlham Əliyev: "Türkiyənin güclü iqtisadiyyatı, siyasi çəkisi bizi çox sevindirir"

08.11.2026 / 16:18
"Heç kimə imkan vermərik ki, bizim aramıza girsin" - Prezident Əliyev Türkiyə ilə münasibətlər barədə...

08.11.2026 / 16:15
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Türkiyə birliyini, qardaşlığını sarsıtmaq istəyənlər öz arzularına heç vaxt çatmayacaqlar"

08.11.2026 / 16:14
"Dəfələrlə demişəm ki, dünyada Azərbaycan və Türkiyə qədər bir-birinə bağlı olan dövlətlər yoxdur" - Prezident

08.11.2026 / 16:11
Prezident: "Ümid edirəm ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında normallaşma prosesi konkret nəticələrə gətirib çıxaracaq"

08.11.2026 / 16:09
"44 gün ərzində qardaş türk xalqı bizim yanımızda idi" - Prezident

08.11.2026 / 16:08
Heydər Əliyev və xanımı Alyona Əliyeva Bakıda Zəfər abidəsini ziyarət ediblər - FOTO

08.11.2026 / 16:04
"Zəfər Günündə bizimlə bərabər olmağınız bütün Azərbaycan xalqını sevindirir" - Prezident Əliyevdən Ərdoğana

08.11.2026 / 15:56
Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı, dostluğu və strateji müttəfiqliyinin təcəssümü... - FOTO/VİDEO/YENİLƏNDİ

08.11.2026 / 15:50
12 min fərariyə qarşı "0" fərari - ZƏFƏRə yaraşan budur...

08.11.2026 / 15:21
Ərdoğan Zəfər Günü münasibətilə paylaşım etdi

08.11.2026 / 15:15
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarında Türkiyə Prezidentinin Azərbaycana rəsmi səfərinə dair paylaşım edilib - VİDEO

08.11.2026 / 15:12
Azərbaycanın milli hərbi sənaye kompleksini hələ də görməzdən gələnlər var...

08.11.2026 / 14:55
Şuşada Prezident İlham Əliyevin Türkiyə Prezidenti ilə təkbətək görüşü keçirilib - FOTO

08.11.2026 / 14:38
Ərdoğanın Şuşada rəsmi qarşılanma mərasimi olub FOTO

08.11.2026 / 14:12
Azərbaycan Zəfərdən sonra bunu edə bilərdi, etmədi - dünya qədrimizi bildimi?..

08.11.2026 / 13:48
Ərdoğan təyyarəsi Füzuli Beynəlxalq Hava Limanına endi... - FOTO

08.11.2026 / 13:15
Prezident İlham Əliyev Pakistanın Baş nazirinə təşəkkür etdi

08.11.2026 / 12:53
"Genişmiqyaslı islahatlar ordumuzu daha qüdrətli və yenilməz edir" - - Müdafiə naziri

08.11.2026 / 12:29
"Elə güclü olmalıyıq ki, Azərbaycana zərər vermək heç kimin ağlına belə gəlməsin!" - Prezident

08.11.2026 / 12:25
Prezident: "Azərbaycanda hökm sürən ictimai-siyasi sabitlik bugünkü dünyada az-az rast gəlinən mənzərədir"

08.11.2026 / 12:21
"Azərbaycan heç kimdən asılı olmayan güclü dövlətdir" - Prezident

08.11.2026 / 12:20
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycançılıq məfkurəsi bizim bütün uğurlarımızın təməlində dayanan fəlsəfədir"

08.11.2026 / 12:18
"Milli-mənəvi dəyərlərimiz bizim üçün hər şeydən üstündür" - Prezident İlham Əliyev

08.11.2026 / 12:17
Prezident:" Bu gün hərbi cinayətkarlar öz layiqli cəzalarını alıblar"

08.11.2026 / 12:15
"Xankəndidə binanın pəncərələrini açdım ki, şeytan ruhu oradan çəkilsin" - Prezident

08.11.2026 / 12:13
Prezident İlham Əliyev: "Xankəndidə də Zəfər Muzeyi olacaq"

08.11.2026 / 12:12
"Şuşanın işğaldan azad edilməsi İkinci Qarabağ müharibəsinin taleyini faktiki olaraq həll edib" - Prezident

08.11.2026 / 12:10
Prezident İlham Əliyev: "Bu gün biz azad Qarabağda qurub-yaradırıq"

08.11.2026 / 12:08
"Qələbəyə aparan əsas yol xalqımızın, əsgər və zabitlərimizin ürəyindən keçirdi" - Prezident

08.11.2026 / 12:07
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan xalqı heç vaxt işğalla barışmaq fikrində olmayıb"

08.11.2026 / 12:05
"Vətən müharibəsində Azərbaycan xalqı öz mənəvi keyfiyyətlərini bütün dünyaya nümayiş etdirdi" - Prezident

08.11.2026 / 12:04
"Vətən müharibəsində 300-dən çox şəhər və kənd döyüş meydanında azad edildi" - Prezident

08.11.2026 / 12:02
Prezident İlham Əliyev Xankəndidən Azərbaycan xalqına müraciət etdi - FOTO/VİDEO

08.11.2026 / 11:34
Tokayev Prezident İlham Əliyevi təbrik etdi

08.11.2026 / 11:26
Prezident Xankəndi şəhərindən Azərbaycan xalqına müraciət edəcək

08.11.2026 / 11:23
Müdafiə Nazirliyinin rəhbər heyəti Zəfər Günündə Ulu Öndər Heydər Əliyevin və şəhidlərin xatirəsini yad edib - FOTO

08.11.2026 / 11:18
"8 Noyabr Azərbaycan xalqının cəsarətinin tarixi sübutudur" - Şahbaz Şərif

08.11.2026 / 10:58
Dövlət və hökumət rəsmiləri Zəfər abidəsini ziyarət edirlər - FOTO

08.11.2026 / 10:12
Zəfərin mübarək Azərbaycan - VİDEO

08.11.2026 / 09:35
Türkiyə XİN Azərbaycanı Zəfər Günü münasibətilə təbrik etdi - FOTO

08.11.2026 / 09:17
"Azərbaycan mediası 44 günlük Vətən müharibəsində qələbə əzminin qorunmasına mühüm töhfələr verib" - Mətbuat Şurası

08.11.2026 / 08:45
ABŞ demokratları Ukrayna üçün 15 milyardlıq yardım paketi hazırlayır

08.11.2026 / 08:21
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Zəfər Günü ilə bağlı paylaşım edib

08.11.2026 / 07:38
Dövlət Komitəsi və Metropolitendən maraqlı Zəfər Günü aksiyası - “Zəfər arzuları”

08.11.2026 / 07:32
Azərbaycanın Zəfər bayramı Bratislavada qeyd olundu

08.11.2026 / 07:15
CNN Türk Bakıdan dünyaya ZƏFƏR mesajı verdi

08.11.2026 / 06:36
ABŞ Xəzəri də nəzarətə götürdü - İranın ticarət yolları tam qapanır

08.11.2026 / 00:10
Bu gün Azərbaycanda Zəfər Günüdür

08.11.2026 / 00:08
Şuşa şəhərinin işğaldan azad edilməsindən 6 il ötür...

07.11.2026 / 20:10
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarında Zəfər Günü ilə bağlı görüntülər paylaşılıb - VİDEO

07.11.2026 / 19:55
Prezidentin sosial media hesablarında Şuşa, Xankəndi və Ağdama səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

07.11.2026 / 19:24
XİN 8 Noyabr – Zəfər Günü ilə bağlı bəyanat yaydı

07.11.2026 / 19:15
8 Noyabr Zəfər Günü – Şanlı Tariximizin Və Sarsılmaz Dövlətçilik İradəmizin Zirvəsidir

07.11.2026 / 18:51
Şahbaz Şərif Prezident İlham Əliyevi Zəfər Günü münasibətilə təbrik etdi

07.11.2026 / 18:40
ABŞ-ın ikinci adamının iki həftədir İranla danışıqlar apardığı ortaya çıxdı...

07.11.2026 / 18:23
Xarici siyasi-diplomatik dəstək, ya daxili faktorlar - Zəfərin kökündə müzakirə edilən məqamlar...

07.11.2026 / 17:51
Mədəniyyət ictimaiyyətinin nümayəndələri Prezident İlham Əliyevi təbrik ediblər

İşğaldan azad rayonlarımızda insan faktoru həlledicidir - Məskunlaşmanın əsas istiqamətləri...

XƏBƏR ARXİVİ