Məlum olduğu kimi, Avropa və Asiyanın qovşağında yerləşən bu unikal dənizlə həmsərhəd olan ölkələrin dövlət başçılarının qatıldığı Xəzər Ekoloji Zirvə Toplantısı Türkmənistanda keçirildi. Dövlət başçıları dənizin dayazlaşması ilə bağlı aktual məsələni müzakirə etdilər.
MDB liderlərinin görüşü Xəzər dənizinin sahilində, Türkmənistanın Avaza Milli Turizm Zonasında baş tutdu. Aşqabad mənzərəli çimərlikləri, mavi suları və futuristik sahil binaları ilə gözəl bir turizm məkanı yaradıb. Lakin bütün bu gözəllik bölgənin ən aktual problemini - dəniz suyu axınının kəskin azalmasını gizlətməməlidir. Aydındır ki, Xəzər dənizi təkcə turistik məkan deyil, həm də unikal təbii sərvət, Avrasiya üçün əsas nəqliyyat və enerji mərkəzidir. Və nəticədə milyonlarla insan üçün rifah mənbəyidir.
Prezident İlham Əliyev Türkmənbaşıda Xəzər Ekoloji Sammitində çıxış edərkən bildirib ki, Xəzərin ən ciddi problemlərindən biri onun dayazlaşmasıdır: "Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi artıq uzun illərdir ki, davam edir. Təəssüf ki, son vaxtlar bu proses nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətlənib və vəziyyət pisləşməkdə davam edir. Akvatoriyanın əhəmiyyətli dərəcədə kiçilməsi müşahidə olunur. Dəniz səthinin ümumi sahəsi artıq 20 min kvadrat kilometrdən çox azalıb". Qazaxıstan lideri Qasım-Jomart Tokayev qeyd edib: “Xəzər dənizi ekosisteminin qorunması, ilk növbədə, ölkələrimiz tərəfindən xüsusi diqqət tələb edir. Bu, artıq ekoloji böhran deyil, əslində təhlükəli nəticələrə səbəb olan iqtisadi böhrandır. Əgər təcili və qətiyyətli tədbirlər indi görülməsə, ekoloji vəziyyət sürətlə pisləşəcək və təkcə Xəzəryanı ölkələrin xalqlarına deyil, həm də bütün beynəlxalq ictimaiyyətə düzəlməz ziyan vuracaq”.
Sahilyanı ölkələr əmindir ki, Xəzər dənizinin acınacaqlı vəziyyətini makroregiondakı genişmiqyaslı iqlim dəyişikliyindən təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirmək olmaz. Dənizin dayazlaşması avtomatik olaraq gəmiçilik və liman infrastrukturuna, balıqçılığa, enerjiyə, sənayeyə və sahil icmalarının davamlı inkişafına təhlükə yaradır. Qazaxıstanın Aktau şəhərinin sakinləri Xəzər dənizində kəskin azalmanı düz on il əvvəl hiss etməyə başlayıblar. Yerli ekoloq Azamat Sarsenbayev 2016-cı ildə Cabar.Asia portalına təbii böhranın başlamasını belə təsvir edib: "O vaxta qədər hamı dənizin çəkildiyini başa düşürdü, amma belə bir şey baş verməmişdi. İndi isə aydın olur ki, bəzi yerlərdə suyun səviyyəsi birdən-birə bir neçə metr geri çəkilib. Suyun çəkilməsi səbəbindən bütöv adalar aşkarlanıb. Dəniz şəhərdən onlarla metr, şimal tərəfdə isə kilometrlərlə geri çəkilib". Nəticədə, on il ərzində suyun səviyyəsi kritik həddə çatdı.
Ekoloq Qorxmaz İbrahimli məsələ ilə bağlı söyləyib ki, Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin enməsi artıq son antirekord həddinə yaxınlaşır: "Əgər suyun səviyyəsi 30 metrədək enərsə, bu, antirekord olacaq. Son dörd əsrdə, daha dəqiq desək, məlum olan son 100 ildə belə dayazlaşma müşahidə edilməyib. Nəticədə, təxminən 20 min kvadratkilometr ərazinin dənizdən ayrılması və ya sahəsinin kiçilməsi kimi ciddi dəyişikliklər baş verib. Bu, olduqca ciddi məsələdir. Artıq bunu ekoloji fəlakət kimi qiymətləndirmək lazımdır. Söhbət müxtəlif ekosistemlərin məhvindən gedir. İlk növbədə, dənizdəki canlılar böyük zərər görür. Sahilyanı ərazilərdə yaşayan insanlar, o cümlədən Bakı sakinləri də bunun nəticələri ilə üzləşəcəklər. Dənizin geri çəkilməsi nəticəsində üzə çıxan ərazilərdəki mineral və digər maddələr küləklə havaya qalxaraq insanların tənəffüs orqanlarına, xüsusilə də ağ ciyərlərinə təsir göstərə bilər. Buna görə də ciddi qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir". Ekoloq qeyd edib ki, Xəzərin dayazlaşması, eyni zamanda, dünya miqyaslı mühüm ticarət yolunu təhlükə altına qoyur və Orta Dəhlizdə logistik problemlər yaradır. Bu da bütün Avrasiya məkanı üçün böyük logistik problem deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
