Ermənistan Rusiyanın dəmir yolu nəzarətini qıra biləcəkmi?
Ermənistan dəmir yollarının Rusiyanın nəzarətindən çıxarılması məsələsi iki ölkə arasında yeni siyasi və iqtisadi gərginlik mənbəyinə çevrilə bilər. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın bu istiqamətdə hüquqi imkanların mövcud olduğunu açıqlaması göstərir ki, İrəvan Moskvanın ölkənin nəqliyyat infrastrukturuna nəzarətini dəyişdirmək barədə ciddi düşünür. Bu addım reallaşarsa, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqelərinə təsir göstərə, regionda nəqliyyat marşrutları uğrunda rəqabəti daha da gücləndirə bilər.
Ermənistanın dəmir yolları 2008-ci ildən Rusiya Dəmir Yollarının törəmə şirkəti olan Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları tərəfindən idarə olunur. Həmin vaxt imzalanan konsessiya müqaviləsi 30 il müddətinə, yəni 2038-ci ilədək nəzərdə tutulub. Buna görə də müqavilənin vaxtından əvvəl ləğvi sadəcə idarəetmənin dəyişdirilməsi demək deyil. Bu, həm də tərəflər arasında hüquqi və maliyyə mübahisələrinin yaranmasına səbəb ola bilər.
Rusiya üçün bu dəmir yolları yalnız iqtisadi gəlir gətirən müəssisə deyil. Dəmir yolu infrastrukturu ölkələr arasında yükdaşımaların təşkilində, ticarət əlaqələrinin inkişafında və regiondakı nəqliyyat marşrutlarına təsir göstərmək baxımından mühüm vasitədir. Ermənistan dəmir yollarının idarəçiliyi Rusiyanın əlindən çıxarsa, Moskva Cənubi Qafqazda təsir imkanlarının bir hissəsini itirə bilər. Bu, xüsusilə regionda yeni nəqliyyat əlaqələrinin yaradıldığı və alternativ tranzit marşrutlarının müzakirə olunduğu bir dövrdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
İrəvanın bu məsələdə marağı isə nəqliyyat infrastrukturunu özünün iqtisadi və xarici siyasət prioritetlərinə uyğun idarə etməkdir. Ermənistan hökuməti dəmir yollarının gələcək inkişafında başqa ölkələrin və ya beynəlxalq şirkətlərin iştirakına şərait yaratmaqla investisiyaları artırmağa, yükdaşımaları genişləndirməyə və regional iqtisadi əlaqələrini şaxələndirməyə çalışa bilər. Belə bir dəyişiklik Ermənistanın nəqliyyat siyasətində daha müstəqil qərarlar qəbul etməsinə imkan verərdi.
Məsələnin əhəmiyyəti təkcə Ermənistanla Rusiya arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmır. Cənubi Qafqazda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, Azərbaycanla Naxçıvan arasında əlaqələrin bərpası, Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla iqtisadi münasibətlərinin genişlənməsi regionun tranzit imkanlarını artıra bilər. Bu proseslər nəticəsində Avropa ilə Asiya arasında daşımalar üçün yeni marşrutlar yarana və mövcud yolların əhəmiyyəti dəyişə bilər.
Əgər Ermənistanın dəmir yolları Rusiyadan asılı olmayan bir operatorun idarəçiliyinə keçərsə, gələcək nəqliyyat layihələrinin planlaşdırılmasında Moskvanın rolu zəifləyə bilər. Bununla belə, Rusiyanın təsirinin tamamilə aradan qalxacağını söyləmək düzgün olmazdı. Çünki regionun nəqliyyat sistemi coğrafi mövqedən, qonşu ölkələrin siyasətindən, sərhədlərin açılmasından və böyük infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsindən asılıdır. Dəmir yollarının idarəçiliyinin dəyişməsi bu amillərin hamısını avtomatik olaraq aradan qaldırmır.
Əsas sual budur ki, Rusiya bu güzəştə gedəcəkmi? Moskvanın müqavilədən könüllü və heç bir şərt irəli sürmədən imtina edəcəyi ehtimalı zəif görünür. Müqavilə 2038-ci ilədək qüvvədə olduğuna görə Rusiya tərəfi öz hüquqlarını, yatırdığı vəsaitləri və mümkün kompensasiya məsələsini gündəmə gətirə bilər. Şirkət rəhbərliyinin müqavilənin şərtlərinə əməl olunmasını və investisiyaların geri qaytarılmasını tələb etməsi də mübahisənin iqtisadi tərəfinin əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Bununla belə, tərəflər arasında razılaşma əldə olunarsa, məsələ mütləq dəmir yollarının fəaliyyətinin dayandırılması ilə nəticələnməyə bilər. Mümkün variantlardan biri konsessiya hüquqlarının Ermənistanın razılığı ilə üçüncü tərəfə verilməsi və ya satılmasıdır. Belə bir həll Rusiyaya müəyyən maliyyə təminatı verə, Ermənistana isə idarəetmə modelini dəyişmək imkanı yarada bilər. Ancaq bunun üçün həm uyğun operatorun tapılması, həm də müqavilənin hüquqi şərtləri üzrə razılığın əldə olunması lazımdır.
Ermənistan üçün də bu proses asan olmayacaq. Dəmir yollarının idarə edilməsi böyük maliyyə və texniki imkanlar tələb edir. İnfrastrukturun saxlanılması, təmiri, modernləşdirilməsi, lokomotiv və vaqon parkının yenilənməsi, təhlükəsizlik standartlarının qorunması və yükdaşımaların səmərəli təşkili ciddi investisiyalar tələb edən sahələrdir. İrəvan Rusiyanın əvəzinə yeni operator seçərsə, həmin şirkətin bu işləri hansı vəsait hesabına həyata keçirəcəyi və mövcud infrastruktura nə qədər sərmayə qoyacağı əsas məsələlərdən biri olacaq.
Moskvanın mümkün reaksiyası da diqqət mərkəzindədir. Dəmir yollarının idarəçiliyinin dəyişdirilməsi Rusiya tərəfindən təkcə kommersiya mübahisəsi kimi deyil, Ermənistanın xarici siyasət istiqamətini dəyişmək cəhdinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu isə iki ölkə arasında diplomatik münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Bununla belə, Rusiyanın hansı konkret addımlara əl atacağını əvvəlcədən qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Bu, Ermənistanın atacağı hüquqi addımlardan, mümkün kompensasiya şərtlərindən və tərəflərin danışıqlardakı mövqelərindən asılı olacaq.
Nəticə etibarilə, Ermənistan dəmir yollarının Rusiyanın nəzarətindən çıxarılması Moskvanın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi və geosiyasi təsir imkanlarını zəiflədə biləcək addımdır. Lakin bu prosesin nəticəsi yalnız siyasi iradə ilə müəyyənləşməyəcək. Müqavilənin şərtləri, maliyyə öhdəlikləri, yeni operatorun imkanları və regiondakı nəqliyyat layihələrinin gələcəyi həlledici rol oynayacaq. Ən real variantlardan biri uzunmüddətli danışıqların aparılması və tərəflərin müəyyən şərtlər əsasında razılığa gəlməsidir. Ermənistan üçün əsas məsələ Rusiyanın idarəçiliyindən çıxmaqla yanaşı, dəmir yollarının dayanıqlı fəaliyyətini və gələcək inkişafını təmin etmək olacaq.
Akif NƏSİRLİ
