Məlum olduğu kimi, bu günlərdə ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiyadan olan həmkarı Vladimir Putinlə Rusiya dizel yanacağı tədarükü ilə bağlı razılaşma əldə etdiyini açıqladı. Şərtlərə əsasən, Rusiya dərhal təxminən 2,25 milyon barelə bərabər olan 300 min tondan çox dizel yanacağı tədarük etməyi öhdəsinə götürüb. Noyabr ayında əlavə 500 min ton, bundan dərhal sonra isə daha 1 milyon ton tədarük ediləcək. Tramp həmçinin bildirib ki, Rusiya neft emalı zavodlarının vəziyyətindən asılı olaraq, Moskva əlavə 3 milyon ton dizel yanacağı tədarük edəcək.
Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak təchizat həcmlərini dəqiqləşdirib: Rusiya oktyabr ayında 300 min tona qədər, noyabr ayında 500 min tona qədər və dekabr ayında 1 milyon tona qədər dizel yanacağı tədarük edə biləcək. Orta müddətli perspektivdə yanacaq ixracı ayda 3 milyon tona qədər arta bilər. Novak Rusiyanın daxili bazarının dizel yanacağı ilə tam təmin olunacağına əminlik bildirib. Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskov Rusiyanın, ABŞ da daxil olmaqla, qlobal bazarlara neft və neft məhsulları tədarük etməyə hazır olduğunu təsdiqləyib. Putinin xüsusi nümayəndəsi Kiril Dmitriyev də dizel və enerji sahələrində Rusiya-ABŞ əməkdaşlığını yüksək qiymətləndirib. Razılaşma geosiyasi amillərin kombinasiyasından qaynaqlanan misli görünməmiş qlobal dizel çatışmazlığı fonunda əldə edilib. Fevral ayında başlayan ABŞ-İsrail müharibəsi sülh dövründə qlobal neft və qaz tədarükünün təxminən 20%-ni idarə edən Hörmüz boğazından neft tədarükünün əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olub. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, Fars körfəzi ölkələrindən neft məhsullarının xalis ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin dörddə birindən bir qədər çoxuna düşüb. Eyni zamanda, Ukraynanın Rusiya neft emalı infrastrukturuna uzaq məsafəli zərbələri istehsal gücünün əhəmiyyətli bir hissəsini sıradan çıxarıb. Oktyabrın əvvəlində Rusiya prezidenti bu hücumların Rusiyanın ÜDM-ni təxminən 1% azaltdığını etiraf etdi. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birol da Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına hücumlarının dizel təchizatına təzyiqi artırdığını və qiymətləri qaldırdığını təsdiqlədi. Bu fonda ABŞ-da dizel yanacağının qiymətləri rekord həddə çatıb. İranla müharibənin başlanğıcından bəri qiymətlər təxminən 70% artaraq 22 sentyabrda qallon üçün 6,53 dollara çatıb. 8 oktyabr tarixinə qədər ölkə üzrə orta qiymət qallon üçün 6,28 dollar olub. Bu arada, ABŞ gündə təxminən 1,5 milyon barel dizel yanacağı ixrac edir və gündə təxminən 3,7 milyon barel dizel yanacağı istehlak edir. Avropada isə fevral ayının sonundan bəri dizel yanacağının orta qiyməti ikiqat artıb. Trampın açıqlamasından sonra ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi, ABŞ-a idxal da daxil olmaqla, Rusiya dizel yanacağının satışı, çatdırılması, boşaldılması və idxalı ilə bağlı əməliyyatlara icazə verən ümumi lisenziya verib. Lisenziya 7 aprel 2027-ci ilə qədər qüvvədədir və Rusiya dizelinə qarşı sanksiyaları altı ay müddətinə müvəqqəti olaraq dayandırır. Bu o deməkdir ki, ABŞ şirkətləri əvvəllər tətbiq edilən məhdudiyyətləri aşaraq Rusiya dizelini almaq üçün qanuni hüquq qazanırlar. Xüsusilə, razılaşma Trampın Rusiya əleyhinə hərtərəfli sanksiyalar qanununu imzalamasından bir neçə həftə sonra bağlanıb. Rusiya dizel yanacağı ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin ləğvi prosesinə vaxtından əvvəl başlayıb. Bu məhdudiyyətlər əvvəllər 31 oktyabr 2026-cı ilə qədər uzadılıb, yanacaq ixracına qoyulan ümumi qadağa isə 31 yanvar 2027-ci ilə qədər qüvvədə olub. Rusiya rəhbərliyinin mövqeyi budur ki, daxili bazar tarazlaşdırılıb və istehsal daxili tələbatı üstələyərsə, ixracı bərpa etmək imkanı yaranır.
İqtisadi baxımdan, dizel yanacağı ixracının bərpası Rusiyaya ixrac qadağası səbəbindən istifadə olunmayacaq artıq istehsal gücünü pula çevirməyə imkan verir. Bundan əlavə, razılaşma gələcəkdə digər sanksiyaların mümkün yumşaldılması üçün bir presedent yaradır. Ukrayna rəhbərliyinin dizel müqaviləsinə reaksiyası kəskin şəkildə mənfi oldu. Prezident Volodimir Zelenski müqaviləni güclü tərəfdaşların zəif qərarı adlandırdı. O, həmçinin, həmin vaxt Floridada olan Ukrayna danışıqlar qrupunun “tüstü pərdəsi” kimi istifadə edilməsindən narahatlığını bildirdi. O, Ukrayna nümayəndələrinin Amerika tərəfi ilə dialoq apararkən Ağ Ev rəhbərinin Kremllə danışdığını və Rusiyanın dizel ixracına icazə vermək üçün razılığa gəldiyini vurğuladı. ABŞ 2022-ci ildə Bayden administrasiyası dövründə Rusiya neft və qazının idxalına qadağa qoyub. Konqres tərəfindən 2026-cı ilin sentyabrında qəbul edilən və Tramp tərəfindən imzalanan hərtərəfli sanksiyalar qanunu mövcud məhdudiyyətləri genişləndirib və prezidentə Rusiya neft və təbii qazının ən böyük beş idxalçısının mallarına 100% tarif tətbiq etmək səlahiyyəti verib. Lakin yeni razılaşma sanksiyaların daha da yumşaldılması üçün potensial bir presedent yaradır. Rusiyadan dizel yanacağı tədarükü uğurlu olarsa, bu, digər enerji mənbələri üçün də oxşar güzəştlərə yol aça bilər. Rusiya dizel yanacağı tədarükünün elan edilmiş həcmləri qlobal istehlakın kiçik bir hissəsini təşkil etdiyi üçün qlobal qiymətlərə məhdud təsir göstərə bilər. Saziş G7 ölkələri dörd ay ərzində təcili ehtiyatlardan 100 milyon barel dizel və xam neftin azad edilməsi barədə razılığa gəldikdən bir həftə sonra bağlanıb. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin mart ayında elan edilmiş kollektiv fəaliyyət çərçivəsində vəd edilmiş 400 milyon bareldən təxminən 325 milyon bareli artıq azad edilib. Lakin bu tədbirlər müvəqqətidir və təchizat çatışmazlığı kimi struktur problemi həll etmir. Dizel qiymətlərinin uzunmüddətli sabitləşməsi Fars körfəzindən neft məhsullarının tədarükünün bərpasından və neft emalı infrastrukturuna hücumların dayandırılmasından asılı olacaq. Eyni zamanda, razılaşma bazarlara psixoloji təsir göstərə bilər və Vaşinqton və Moskvanın enerji sektorunda daha da əməkdaşlıq etmək istəyini göstərir. Bu, neft məhsullarının qiymətlərinin spekulyativ komponentini bir qədər azalda bilər. Tramp administrasiyasının əsas hərəkətverici qüvvəsi 3 noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərinin yaxınlaşmasıdır. “Pew” araşdırma mərkəzinin məlumatına görə, iqtisadiyyat qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin 84%-i üçün ən vacib məsələdir. Yüksək dizel qiymətləri yük daşınmasının, qidanın və kənd təsərrüfatı texnikasının istismarının qiymətinə birbaşa təsir göstərir və bu da onları ənənəvi olaraq Respublika Partiyasını dəstəkləyən kənd təsərrüfatı ştatlarındakı seçicilər üçün kritik amil halına gətirir. Tramp əvvəllər Zelenskini yanacaq çatışmazlığı yaratmaqda ittiham edərək, Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları dayandırmağa çağırmışdı. Bu razılaşma Amerika liderinə seçicilərə yanacaq qiymətlərinin aşağı salınmasında konkret nəticələr nümayiş etdirməyə imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
