Nizami Gəncəvi yaradıcılığında memarlıq motivləri və onların bədii-fəlsəfi funksiyaları

Tarix: 14.10.2026 / 13:00
Bölmə: Mədəniyyət

Klassik Şərq ədəbiyyatında sintetik sənət anlayışı geniş yayılmışdır. Şair və mütəfəkkirlər təkcə söz sənətçisi deyil, həm də dövrünün ensiklopedik biliklərinə yiyələnmiş şəxsiyyətlər idi. XII əsr Azərbaycan renesansının parlaq nümayəndəsi Nizami Gəncəvi yaradıcılığı bu cəhətdən müstəsna nümunədir. Nizami poeziyasında memarlıq motivləri sadəcə foniya və ya məkan təsviri rolu oynamır; onlar əsərin ideya-məzmun xəttinə, surətlərin daxili aləminə və şairin kainat haqqında fəlsəfi baxışlarına birbaşa xidmət edir. Bu baxımdan "Xosrov və Şirin" poemasında memarlıq və mühəndislik sənəti buna parlaq nümunə ola bilər.

Bu poemasında memarlıq və mühəndislik mövzusu xüsusi monumentallıq kəsb edir. Əsərdə iki əsas motiv diqqəti cəlb edir:

1. Bisutun dağı və Fərhadın sənətkarlığı: Fərhad obrazı Nizami yaradıcılığında fiziki əməklə bədii təfəkkürün, memarlıq və daşyonma sənətinin sintezini təcəssüm etdirir. Şirin üçün qayaları çaparaq su kanalı və qəsrlər ucaldan Fərhad, dövrün mühəndislik və inşaat ustalığını nümayiş etdirir.

2. Qəsrlər və saraylar: Poemada Şirinin "Qəsri-Şirin" adlı məkanı və Xosrovun dəbdəbəli sarayları təsvir olunarkən material seçimi, mütənasiblik və estetik gözəllik ön plana çəkilir.

Nizami yaradıcılığında memarlığın ən yüksək fəlsəfi və simvolik zirvəsi "Yeddi Gözəl" poemasında öz əksini tapmışdır. Demək olar ki, bu əsər tamamilə memarlıq və məkan strukturu üzərində qurulmuşdur. Əsərin əvvəlində yunan memarı Simnar tərəfindən Bəhrəm üçün inşa edilən Xorneq qəsri təsvir olunur. Simnar möhtəşəm bir memarlıq əsəri yaradır. Şair bu qəsrin mühəndislik incəliklərini — işığın düşmə bucaqlarını, rənglərin dəyişməsini və divarların möhkəmliyini yüksək peşəkarlıqla bədii dilə çevirir. Lakin bu möhtəşəm sənət əsərinin müəllifi olan Simnarın qəsrdən atılaraq öldürülməsi, hakimiyyət və sənətkar arasındakı ziddiyyətli münasibətləri, sənətə verilən dəyərin faciəvi tərəflərini göstərir.

Poemanın mərkəzi kompozisiyasını Bəhrəmin yeddi iqlim şahzadəsi üçün tikdirdiyi Yeddi Günbəz (köşk) təşkil edir. Memar Simnar tərəfindən inşa edilən bu saraylar kosmoloji və astroloji simvolizmə söykənir.

Bu günbəzlərin hər biri həm memarlıq baxımından müəyyən rəng və forma sisteminə malikdir, həm də Bəhrəmin mənəvi təkammül pillələrini ifadə edir.

"İsgəndərnamə"də isə şəhərsalma və monumental memarlıq ön plana çəkilir.

Bu poemasında Nizami memarlıqdan daha çox şəhərsalma və sosial infrastruktur kontekstində yanaşır. İskəndərin fəaliyyətində yeni şəhərlərin (məsələn, İsgəndəriyyə şəhərinin) salınması, səddlərin ucaldılması geniş yer tutur.

İsgəndərin bəşəriyyəti şər qüvvələrdən qorumaq üçün dəmir və bürünclə ucaltdığı sədd, mühəndislik təfəkkürünün və müdafiə memarlığının poetik təsviridir.

Bərdə şəhərinin abadlığı, abad saraylar və bağlar isə, Nizaminin doğma Azərbaycan memarlığına və şəhərsalma mədəniyyətinə nə qədər yaxından bələd olduğunun göstəricisidir.

Nəticə olaraq qeyd edək ki, Nizami Gəncəvi yaradıcılığında memarlıq motivləri epizodik bəzək elementi olmayaraq, əsərlərin ideya-bədii strukturunun ayrılmaz tərkib hissəsidir. Şair memarlığı, insan zəkasının və fiziki zəhmətinin təcəssümü, kosmoloji və fəlsəfi simvollar sistemi, cəmiyyətin inkişafı və dövlətçilik rəmzi ("İskəndərnamə"də şəhərsalma) kimi təqdim etmişdir. Bu baxımdan, Nizaminin təsvir etdiyi memarlıq obrazları XII əsr Şərq incəsənətinin, mühəndislik fikrinin və estetik ideallarının öyrənilməsində mühüm mənbə rolunu oynayır.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 13.10.2026 / 09:11

“44” bədii filmi ilə bağlı mətbuat konfransı keçirildi

Tarix: 12.10.2026 / 13:23

Məhəmməd Füzuli yaradıcılığında memarlıq motivləri və cizgiləri

Tarix: 10.10.2026 / 17:17

Mollanəsrəddin lətifələrində memarlıq cizgiləri...

Tarix: 10.10.2026 / 11:07

Yazıçılar Birliyi üzvlük haqqını ödəməyənlərə növbəti dəfə xəbərdarlıq etdi - məsuliyyətli davransınlar...

Tarix: 08.10.2026 / 17:49

Susqun fırçanın ölməz fəryadı: Bəhruz Kəngərlinin rəngli irsi...

Tarix: 08.10.2026 / 17:03

Noyabrın 1-dək üzvlük haqqını ödəməyənlər Yazıçılar Birliyindən xaric edəcək - XƏBƏRDARLIQ...

Tarix: 07.10.2026 / 16:58

HAMAM SANDIĞININ İZİ İLƏ: SƏDİDƏN ŞƏKİYƏ, POEZİYADAN MADDİ MƏDƏNİYYƏTƏ

Tarix: 07.10.2026 / 07:03

Ustad aşıq Hüseyn Saraçlının 110 illik yubileyinə həsr olunan beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək

Tarix: 06.10.2026 / 22:01

Nizaminin qəzəli, Xətainin türkcə şeirləri hələ də Ermənistanda əsir saxlanılır...

Tarix: 06.10.2026 / 14:14

Beynəlxalq memarlıq arenasında Azərbaycan memarlığının yeri və rolu: Tarixi irslik və müasir parametrlər...

Tarix: 05.10.2026 / 21:34

Afina ilə Londonun “incəsənət davası” Azərbaycanın da sərvətlərini yada saldı...

Tarix: 03.10.2026 / 15:15

Faiq Ələkbərlinin Türk fəlsəfəsinə həsr olunmuş əsərinə dair düşüncələrim

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 08.10.2026 / 18:55

Erməni təcavüzündən hələlik 32 kütləvi məzarlıq qalıb - Xarici dipkorpusun mövqeyi...

Tarix: 08.10.2026 / 18:27

Prezident Əliyevin məntiqi - “Belə nankor qonşusu olanlar daim öz hərbi gücünü artırmalıdır...”

Tarix: 08.10.2026 / 15:19

1000-5000 pensiya alanların artımı nə qədər olacaq?..

Dövlətçilik tarixinə siyasi-ideoloji baxış, milli-mədəni mühitin mühafizəsi...