Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 9-da Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Xəzər Ekoloji Sammitində çıxış edərək, Xəzər dənizinin dayazlaşması probleminə toxunub və problemin həlli üçün Xəzəryanı ölkələrin ümumi müzakirələrdən konkret tədbirlərə keçməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısının sözlərinə görə, Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi uzun illərdir davam edir və son dövrlərdə bu proses daha da sürətlənib. Dənizin səthinin ümumi sahəsi artıq 20 min kvadratkilometrdən çox azalıb. Xəzərin dayazlaşması təkcə ekoloji problem deyil, bu həm də sahilyanı ərazilərdə yaşayan insanların həyatına, iqtisadiyyata, nəqliyyata və limanların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, yalnız Azərbaycanın Xəzər sektorunda suyun çəkilməsi nəticəsində təxminən 30 min hektar quru ərazi yaranıb.
İlham Əliyev vurğulayıb ki, Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsini yalnız iqlim dəyişiklikləri ilə izah etmək olmaz. Əsas amillərdən biri çaylardan dənizə daxil olan suyun azalması, digəri isə təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı antropogen təsirlərdir. O, hələ 2022-ci ildə xüsusi ekspert qruplarının yaradılmasını təklif etdiyini xatırladaraq, problemin səbəblərinin elmi əsaslarla araşdırılması, daimi əməkdaşlıq mexanizminin yaradılması və qəbul edilən qərarların icrasına nəzarət olunmasının zəruriliyini bildirib.
Xəzər dənizinin səviyyəsinin sürətlə aşağı düşməsi region ölkələri üçün getdikcə daha ciddi ekoloji və iqtisadi təhlükəyə çevrilir. Prezident İlham Əliyev oktyabrın 9-da Türkmənistanda keçirilən Xəzər Ekoloji Sammitində çıxışı zamanı problemin yalnız iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqələndirilməsinin düzgün olmadığını, çaylardan Xəzərə daxil olan suyun azalmasının və təsərrüfat fəaliyyətinin də mühüm rol oynadığını bildirib. Bu baxımdan, xüsusilə Xəzərin əsas su mənbələrindən olan Volqa çayının axınında baş verən dəyişikliklərin, su ehtiyatlarından istifadənin və insan fəaliyyətinin dənizin səviyyəsinə təsirinin araşdırılması vacibdir. Prezident Xəzəryanı dövlətləri ümumi müzakirələrlə kifayətlənməməyə, problemin səbəblərini elmi əsaslarla müəyyənləşdirməyə və konkret tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün daimi əməkdaşlıq mexanizmi yaratmağa çağırıb.
Xəzərin sahilində yerləşən beş dövlətin hamısı bu dənizin qorunmasında maraqlı olsa da, onların problemə yanaşmasının, su ehtiyatlarından istifadəsinin və birgə tədbirlərin həyata keçirilməsindəki fəallığının nə dərəcədə uzlaşdığı mühüm sual olaraq qalır.
Prezident İlham Əliyevin Xəzər dənizinin qurumasının qarşısını almaq üçün irəli sürdüyü təşəbbüslər konkret nəticələrə çevrilə bilərmi? Xəzəryanı beş ölkənin hamısı dənizin dayazlaşması probleminə Azərbaycan qədər həssas yanaşırmı? Xüsusilə Xəzərin əsas su mənbələrindən olan Volqa çayının Rusiyadan keçdiyini nəzərə alsaq, çay sularından istifadə və su axınının azalması məsələsində Rusiya ilə hansı mexanizmlər əsasında razılaşmaq mümkündür və digər Xəzəryanı dövlətlər bu problemin həlli üçün üzərlərinə hansı öhdəlikləri götürməlidirlər?
Son illər Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi və sahilboyu ərazilərin quruması ciddi ekoloji problemə çevrilib. Dənizin çəkilməsi təkcə təbiətə deyil, balıqçılığa, kənd təsərrüfatına, sahilyanı yaşayış məntəqələrinə və regionun iqtisadiyyatına da mənfi təsir göstərir. Problemin miqyası genişləndikcə Xəzəryanı dövlətlərin birgə tədbirlər görməsi və su ehtiyatlarından istifadə qaydalarını yenidən nəzərdən keçirməsi zərurəti artır.
Abutalıb Səmədov: “Xəzər dənizində Aral dənizinin taleyi təkrarlana bilər”
Politoloq Abutalıb Səmədov məsələ ilə əlaqədar “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Xəzər dənizində dayazlaşma prosesi artıq böyük ekoloji təhlükəyə çevrilib. Onun sözlərinə görə, son illərdə dənizin səviyyəsi sürətlə aşağı düşür və bunun nəticəsində sahilyanı ərazilərdə geniş torpaq sahələri quruyur, dənizin əvvəlki sərhədləri dəyişir.
Politoloq qeyd edib ki, Xəzərin səviyyəsinin enməsini yalnız iqlim dəyişikliyi ilə izah etmək düzgün deyil. İqlim amilinin təsiri danılmaz olsa da, problemin yaranmasında digər səbəblər də araşdırılmalıdır. Azərbaycan Prezidenti Türkmənbaşı şəhərində keçirilən tədbirdə Xəzərin dayazlaşmasına yalnız iqlim dəyişiklikləri prizmasından yanaşmağın doğru olmadığını vurğulayıb. Buna görə də dənizə tökülən çayların su ehtiyatlarından necə istifadə edildiyi, kənd təsərrüfatında su sərfiyyatı və su təsərrüfatı qurğularının təsiri kompleks şəkildə öyrənilməlidir.
Abutalıb Səmədovun fikrincə, əsas məsələlərdən biri Xəzəri qidalandıran çayların axımının azalmasıdır. Xəzər dənizinə çoxsaylı çaylar tökülsə də, onların içərisində Volqa çayının xüsusi əhəmiyyəti var. Dənizə daxil olan suyun böyük hissəsi məhz bu çayın hesabına formalaşır. Volqa ilə yanaşı, Ural, Kür, Samur və digər çayların gətirdiyi suyun miqdarı da Xəzərin səviyyəsinə təsir göstərir. Bu çaylardan suvarma və başqa təsərrüfat məqsədləri üçün həddindən artıq su götürülməsi dənizə çatan suyun azalmasına səbəb ola bilər.
Politoloq diqqətə çatdırıb ki, kənd təsərrüfatında sudan səmərəsiz istifadə də problemin mühüm tərəflərindən biridir. Suvarma sistemlərində itkilərin çox olması, suya tələbatın artması və çaylardan götürülən suyun həcminin düzgün tənzimlənməməsi mövcud vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Bu baxımdan Xəzərin dayazlaşması ilə mübarizə yalnız ekoloji tədbirlərlə məhdudlaşmamalı, su ehtiyatlarının idarə olunması və kənd təsərrüfatı siyasətində dəyişiklikləri də əhatə etməlidir.
Xəzərdə su səviyyəsinin dəyişməsi tarixən müşahidə edilsə də, hazırkı prosesin miqyası ciddi narahatlıq doğurur. Ötən əsrdə dənizin səviyyəsi əvvəlcə aşağı düşüb, 1978–1995-ci illərdə isə əks istiqamətdə dəyişərək yüksəlib. Sonrakı dövrdə yenidən enmə başlayıb. Bu tarixi dəyişikliklər göstərir ki, Xəzərin səviyyəsinə həm təbii dövrlər, həm də iqlim və su balansına təsir edən digər amillər təsir göstərə bilər. Buna görə də hazırkı vəziyyətin səbəblərini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün uzunmüddətli müşahidələrə və elmi araşdırmalara ehtiyac var.
Xəzərin su balansına təsir edən amillər arasında çaylar üzərində tikilmiş su anbarları və digər hidrotexniki qurğular da müzakirə olunur. Xüsusilə Volqa çayı üzərində çoxsaylı su anbarlarının mövcudluğu bu məsələyə diqqəti artırır. Kür çayı üzərindəki Mingəçevir və Şəmkir su anbarları da regionun su ehtiyatlarının idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Bununla belə, su anbarlarını Xəzərin səviyyəsinin enməsinin yeganə səbəbi hesab etmək düzgün olmazdı. Bu qurğuların real təsiri çayların təbii axımı, yağıntılar, buxarlanma və sudan istifadə göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Abutalıb Səmədov hesab edir ki, problemin həlli üçün Xəzəryanı dövlətlər arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Çünki dənizə tökülən çayların bir hissəsi bir neçə ölkənin ərazisindən keçir və həmin su ehtiyatlarından istifadə ilə bağlı qərarlar digər dövlətlərə də təsir göstərir. Ayrı-ayrı ölkələrin öz ərazisində həyata keçirdiyi su siyasəti Xəzərin ümumi su balansına təsirsiz qalmır. Buna görə də çaylardan götürülən suyun həcmi, suvarma ehtiyacları və ekoloji tələblər regional səviyyədə uzlaşdırılmalıdır.
Bakıda keçirilən COP29 çərçivəsində Xəzəryanı dövlətlərin su ehtiyatlarının birgə idarə olunması istiqamətində qəbul etdiyi sənədlər bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Lakin belə razılaşmaların real nəticə verməsi üçün konkret öhdəliklər, daimi monitorinq və su istifadəsinə nəzarət mexanizmləri vacibdir. Çaylardan su götürülməsinə dair razılaşdırılmış normaların müəyyənləşdirilməsi və onların icrasına nəzarət Xəzərin su balansının qorunmasına kömək edə bilər.
Politoloqun fikrincə, kənd təsərrüfatında da ciddi dəyişikliklərə ehtiyac var. Ənənəvi suvarma üsullarından daha qənaətcil sistemlərə, o cümlədən damcı suvarmaya keçid sürətləndirilməli, su itkiləri azaldılmalıdır. Eyni zamanda, ərazilərin su təminatı nəzərə alınaraq quraqlığa davamlı bitkilərin seçilməsi və suya daha az tələbatı olan əkinçilik üsullarının tətbiqi genişləndirilməlidir. Bu tədbirlər həm kənd təsərrüfatının suya olan təzyiqini azalda, həm də mövcud ehtiyatlardan daha səmərəli istifadəni təmin edə bilər.
Xəzər suyunun təmizlənərək müxtəlif məqsədlər üçün istifadəsi də müzakirə oluna biləcək istiqamətlərdəndir. Bununla belə, dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması yüksək enerji və maliyyə xərcləri tələb edir. Belə layihələr həyata keçirilərkən onların iqtisadi səmərəliliyi, ekoloji təsirləri və duzlu tullantıların idarə olunması məsələləri əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir. Əsas prioritet isə ilk növbədə mövcud şirin su ehtiyatlarının qorunması və itkilərin azaldılması olmalıdır.
Abutalıb Səmədovun qənaətinə görə, Xəzərin dayazlaşmasının qarşısını almaq üçün Xəzəryanı dövlətlər vaxtında və əlaqələndirilmiş addımlar atmalıdırlar. Əks halda, dənizin çəkilməsi daha geniş ərazilərin qurumasına, ekosistemlərin pozulmasına və sahilyanı iqtisadi fəaliyyətin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. Politoloq xəbərdarlıq edir ki, problemin qarşısı alınmasa, Xəzər dənizi Aral dənizində yaşanan ekoloji fəlakətə bənzər ağır nəticələrlə üzləşə bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
