2025-ci ilin avqust ayında Tramp administrasiyası Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesinə başladı və bu prosesdə ABŞ-ın Cənubi Qafqazda, xüsusən də Ermənistanda strateji iştirakının gücləndirilməsi vurğulandı. Bu prosesin əsas elementi Ermənistandan keçəcək TRIPP layihəsi idi.
Bundan əlavə, TRIPP Ermənistan və Azərbaycan üçün Orta Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhlizə inteqrasiyalarını dərinləşdirmək üçün imkanlar açdı. Bu barədə danışan erməni politoloq Suren Sarkisyan qeyd edir: “Başqa sözlə, TRIPP-in tətbiqi Orta Dəhlizin Ermənistan və Azərbaycan vasitəsilə inkişafını asanlaşdıracaq ki, bu da, Tramp administrasiyasının fikrincə, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasına əhəmiyyətli dərəcədə töhfə verəcək. Strateji baxımdan bu marşrut, həmçinin, Rusiya və İranı keçərək Orta Asiyadan Avropaya enerji ehtiyatlarının daşınması üçün perspektivlər açır. Eyni zamanda bu, Orta Asiya ölkələrinə ixrac marşrutlarını şaxələndirmək və Çindən asılılığı azaltmaq üçün daha böyük imkanlar yaradacaq. Qazaxıstan layihəyə xüsusi maraq göstərib və bu, Ermənistanla münasibətlərinin dərinləşməsində, eləcə də Azərbaycanla ənənəvi yaxın əlaqələrində özünü göstərib. Lakin Vaşinqtonun təşəbbüsü irəli aparmaq üçün davamlı səylərinə baxmayaraq, layihənin icrası xeyli gecikib. ABŞ infrastrukturun inkişafı üçün maliyyə ayırıb, layihəni dəstəkləmək üçün xüsusi fond yaradıb və Ermənistan və onun biznes mühiti haqqında dərin biliyə malik, eləcə də Tramp administrasiyası ilə birbaşa əlaqələri olan bir lider təyin edib. Bu tədbirlərə baxmayaraq, tikinti hələ başlamayıb və layihənin gedişatı barədə çox az məlumat mövcuddur. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev mümkün vaxt qrafiki barədə ən aydın məlumatı təqdim edərək, bu yaxınlarda Ermənistanda tikinti işlərinin 2027-ci ilin əvvəlində başlaya biləcəyini bildirib”. Suren Sarkisyan qeyd edir ki, son aylarda baş verən hadisələr Ermənistanda TRIPP layihəsinin və ümumilikdə layihənin həyata keçirilməsinə mane olan amillərin daha dolğun mənzərəsini təqdim edir: “Bu amillərdən birincisi İranla bağlıdır. ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi regional təhlükəsizlik mənzərəsini kökündən dəyişdirib: Tehran ABŞ hərbi bazalarına və qonşu ölkələrdəki raketlərinin məsafəsindəki digər hədəflərə zərbələr endirir. Bu fonda, TRIPP layihəsi ABŞ tərəfindən dəstəklənən və İranın şimal sərhədi boyunca birbaşa uzanan strateji nəqliyyat marşrutunu təmsil edir - bəzi yerlərdə ondan bir neçə yüz metr aralıda. Bu marşrutun yeri və strateji əhəmiyyəti Tehranda ciddi narahatlıqlar doğurub və Tehran layihəyə qarşı çıxdığını açıq şəkildə bildirib. Buna görə də, gecikmələrin qismən İranla ABŞ arasında danışıqlar və onların nəticələri ilə bağlı qeyri-müəyyənliklə əlaqəli olduğunu istisna etmək olmaz. Yenidən hərbi əməliyyatlar baş verərsə, üçüncü bir ölkənin ərazisindən keçməsinə baxmayaraq, bu marşrut potensial olaraq İran üçün hədəfə çevrilə bilər. Bundan əlavə, TRIPP layihəsinin planlaşdırılan həyata keçirilməsindən əvvəl İran Azərbaycana Naxçıvan eksklavına ən qısa tranzit marşrutu təqdim etmiş və bununla da Tehrandan müəyyən bir asılılıq yaratmışdı ki, TRIPP layihəsi bunu əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı planlaşdırırdı. Buna görə də, İran da bu layihəni iqtisadi və geosiyasi baxımdan həyata keçirməkdə maraqlı deyil. Digər ciddi maneə TRIPP-in dəmir yolu komponenti ilə bağlıdır. Fəaliyyət göstərən dəmir yolu əlaqəsinin mövcudluğu layihənin əsas məqsədinə - Orta Asiya ilə Avropa arasında ticarəti asanlaşdırmağa çatmaq və dəhlizin bütövlükdə davamlılığı üçün vacibdir”.
Lakin ekspert bildirir ki, Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi hazırda dövlətə məxsus “Rusiya Dəmir Yolları” tərəfindən konsessiya idarəçiliyindədir və müvafiq müqavilə yaxın gələcəkdə qüvvədə qalacaq: “Son hadisələr bu məsələnin danışıqlar mövzusuna çevrilə biləcəyini göstərsə də, Rusiya nəzarətdən imtina etməyə az hazırdır. Dəmir yolu şəbəkəsinin Ermənistanın nəzarətinə qaytarılması məsələsi qaldırıldıqda, Moskva rəhbəri Rusiyanın ölkənin dəmir yolu infrastrukturuna təxminən 400 milyon dollar sərmayə qoyduğunu vurğuladı. Bu bəyanat iki şəkildə şərh edilə bilər. Moskva konsessiya müqaviləsinin ləğvi üçün şərt kimi investisiyalarına görə kompensasiya gözlədiyini göstərə bilər. Alternativ olaraq, bu, artıq qoyulan investisiyaların belə iştirak üçün əsas ola biləcəyi TRIPP layihəsinin özündə iştirak etməkdə maraqlı olduğunu göstərə bilər. Hər halda, Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturuna nəzarət TRIPP-nin həyata keçirilməsinə əhəmiyyətli bir Rusiya faktoru gətirir. Bu, vəziyyəti xeyli çətinləşdirir, çünki həm Moskva, həm də Tehran Ermənistana təzyiq göstərə bilir - baxmayaraq ki, müxtəlif yollarla həm də öz strateji maraqlarını güdürlər. Lakin Rusiyanın TRIPP-də potensial iştirakı yalnız İrəvan və Bakı tərəfindən həll ediləcək məsələ olmayacaq, çünki Vaşinqton və Moskva Rusiyanın layihədəki rolu ilə bağlı ayrıca razılığa gələ bilərlər. Lakin hazırda İranın təhlükəsizlik problemləri və Rusiyanın Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturuna nəzarəti TRIPP-in həyata keçirilməsinə mane olan əsas xarici amillər arasında qalır. Bu mərhələdə Ermənistan və Azərbaycanın TRIPP-in həyata keçirilməsini müstəqil şəkildə irəli aparmaq imkanları məhduddur. ABŞ və İran arasında potensial danışıqların nəticəsi - və nəticədə hərbi əməliyyatların dayandırılması - layihənin taleyində həlledici rol oynaya bilər. Tərəflər diplomatik həll yolu seçsələr, TRIPP Vaşinqton və Tehran arasında daha geniş müqavilələr paketinə daxil edilməli ola bilər”. Suren Sarkisyan qeyd edir ki, Rusiya aspekti də eyni dərəcədə mürəkkəbdir: “Moskva Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturuna yatırdığı investisiyalara görə kompensasiya tələb edə bilər və ya layihədə iştirak etməkdə israr edə bilər. Sonuncu seçim Vaşinqtonu strateji bir dilemma ilə qarşı-qarşıya qoyacaq: daha geniş geosiyasi kontekstdə yaradılması regionun Moskvadan asılılığını azaltmaq məqsədi daşıyan nəqliyyat dəhlizində Rusiyanın iştirakına icazə verməkmi? Hər iki halda da Tramp administrasiyası Moskva ilə əsaslı danışıqlar aparmalı olacaq - ya kompensasiya barədə razılığa gəlmək, ya da Rusiyanın layihədə potensial iştirak şərtlərini müəyyən etmək. Beləliklə, TRIPP-in həyata keçirilməsi Ermənistan və Azərbaycan arasındakı münasibətlərdən daha geniş siyasi və strateji razılaşmalardan asılıdır. Belə razılaşmalar olmadan dəhliz əhəmiyyətli geosiyasi və təhlükəsizlik riskləri ilə dolu olacaq ki, bu da Mərkəzi Asiya və Avropa arasında etibarlı yükdaşıma marşrutları ilə maraqlanan biznes üçün onun cəlbediciliyini azalda bilər”.
Tahir TAĞIYEV
