Vətən sevgisini əməli ilə sübut edən azərbaycanlı — Nüsrət Məmmədov
Şəkidən Bişkekə uzanan ömür yolu, Türk dünyasının birliyinə xidmət edən təşəbbüslər və Azərbaycan həqiqətlərinin təbliğinə həsr olunmuş fəaliyyət. Bəzən Vətənə xidmət doğma torpağın sərhədləri daxilində deyil, ondan uzaqlarda həyata keçirilir. Bəzən bir insanın xalqına olan sevgisi kitabların səhifələrində, başqa dillərə çevrilən əsərlərdə, beynəlxalq konfranslarda, sənədli filmlərdə və xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran mədəni layihələrdə yaşayır. Belə bir ömür yolu Azərbaycanla Qırğızıstan arasında mədəni körpülərin qurulmasına, ortaq türk irsinin tanıdılmasına və milli dövlətçilik tariximizin təbliğinə həsr olunmuş Nüsrət Məmmədovun fəaliyyətində öz əksini tapır.
1957-ci il mayın 9-da Şəkinin Cumakənd kəndində dünyaya göz açan Nüsrət Məmmədov sonralar həyatını Qırğızıstanla bağlayıb. Hüquq təhsili alaraq peşə fəaliyyətinə burada başlayan Məmmədov zaman keçdikcə öz fəaliyyət dairəsini genişləndirib. Hüquqşünaslıq sahəsində qazandığı təcrübə ilə yanaşı, Azərbaycan tarixi, ədəbiyyatı və mədəniyyətinin təbliği, türk xalqları arasında mənəvi yaxınlığın möhkəmləndirilməsi onun həyatının əsas istiqamətlərinə çevrilib.
Onun fəaliyyətini fərqləndirən cəhət Vətənə bağlılığı yalnız sözlə ifadə etməməsi, bu hissi konkret layihələrə çevirməsidir. Kitab nəşri, tərcümə, elmi konfranslar, sənədli filmlər və beynəlxalq mədəni tədbirlər Nüsrət Məmmədovun rəhbərlik etdiyi Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondunun fəaliyyətində mühüm yer tutub.
2004-cü ildə Qırğızıstanda Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondunun yaradılması Nüsrət Məmmədovun ictimai fəaliyyətində dönüş nöqtəsi oldu. Fondun qarşıya qoyduğu məqsəd Azərbaycan həqiqətlərinin türk xalqları arasında yayılması, dövlətçilik tariximizin tanıdılması, ortaq mədəni irsin qorunması və xalqlar arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi idi.
Bu məqsədlər təsadüfi seçilməmişdi. Türk xalqlarını birləşdirən dil, tarix, ədəbiyyat və mənəvi dəyərlər əsrlər boyu ortaq yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin ortaq tarix yalnız xatırlanmaqla yaşadılmır; onun öyrənilməsi, tərcümə olunması, nəşr edilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması da vacibdir.
Fondun kitab nəşrlərinə, ədəbi əsərlərin tərcüməsinə, elmi və mədəni tədbirlərə, sənədli filmlərin hazırlanmasına diqqət yetirməsi məhz bu ehtiyacdan irəli gəlirdi. Məqsəd ayrı-ayrı tədbirlər keçirməklə kifayətlənmək deyil, Azərbaycan və digər türk xalqlarının bir-birini daha yaxından tanımasına xidmət edən davamlı fəaliyyət yaratmaq idi.
Nüsrət Məmmədovun fəaliyyəti yalnız mədəniyyət və ədəbiyyatla məhdudlaşmayıb. 2005-ci ildə Almatıda keçirilən konfransla bağlı materiallarda türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinə dair təkliflər də yer alırdı.
Ortaq bayramın təsis edilməsi, iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, gömrük maneələrinin azaldılması və vahid valyuta ideyası həmin təkliflər sırasında göstərilirdi. Bu yanaşma türk xalqları arasında münasibətlərin yalnız tarixi yaxınlıqla məhdudlaşmaması, iqtisadi əməkdaşlıqla da gücləndirilməsi düşüncəsini əks etdirirdi. Ortaq dil və mədəniyyət xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran mənəvi əsasdır. İqtisadi əlaqələr, qarşılıqlı səfərlər və birgə təşəbbüslər isə bu yaxınlığın gündəlik həyatdakı nəticələrini formalaşdırır.
Türk dünyasının inteqrasiyası ideyasının əhəmiyyəti də mənəvi birliyin əməli əməkdaşlıqla tamamlanmasındadır. Nüsrət Məmmədovun fəaliyyət tarixində xüsusi yer tutan hadisələrdən biri 2009-cu il martın 13-də baş verib. Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondunun Heydər Əliyev adına qızıl medalı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə şəxsən Nüsrət Məmmədov tərəfindən təqdim edilib. Təqdimat zamanı çəkilmiş fotoşəkildə dövlət başçısının əlində medala aid vəsiqə, həmçinin fondun həmsədri vəsiqəsi görünür. Şəkildə medalın Prezidentin yaxasına Nüsrət Məmmədov tərəfindən sancıldığı an da əks olunub. Bu hadisə fondun Heydər Əliyevin siyasi irsinin və dövlətçilik ənənələrinin təbliği istiqamətindəki təşəbbüslərindən biri kimi diqqət çəkir. Heydər Əliyevin adı Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmlənməsi, milli maraqların qorunması və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı ilə bağlı tarixi yaddaşımızda xüsusi yer tutur. Bir mükafatın əhəmiyyəti yalnız onun hazırlanmasına sərf edilən vəsaitlə ölçülmür. Onun arxasında dayanan ideya, təmsil etdiyi dəyərlər və ictimai yaddaşda yaratdığı məna da mühümdür. Bu baxımdan, medalın təqdimatına dair foto və arxiv sənədlərinin qorunması fondun fəaliyyət tarixinin sənədləşdirilməsi üçün əhəmiyyətlidir. 2022-ci il oktyabrın 11-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qırğızıstana səfəri zamanı təşkil edilən rəsmi qəbulda Heydər Əliyev haqqında fotoalbom və qırğız yazıçısı Kanıbek İmanaliyevin Azərbaycan dilində nəşr olunmuş "Qırğızlar (Vətən sözü)" kitabı dövlət başçısına təqdim edilib. Fondun arxiv materiallarından istifadə olunmaqla hazırlanmış fotoalbom və kitabın Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək nəşr edilməsi mədəni əlaqələrin inkişafına xidmət edən təşəbbüslər sırasında yer alırdı.
Tədbirdə Heydər Əliyev və Çingiz Aytmatov haqqında fondun sifarişi ilə hazırlanmış sənədli filmlə bağlı video da nümayiş etdirilmişdi. Bu hadisənin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, kitab, fotoalbom və ekran əsəri dövlətlərarası münasibətlərdə mədəni irsin təqdimat vasitəsinə çevrilib. Siyasi görüşlər ölkələr arasında rəsmi əlaqələri möhkəmləndirirsə, belə mədəni təşəbbüslər xalqların bir-birinin tarixinə və mənəvi dünyasına yaxınlaşmasına şərait yaradır. 2023-cü il fondun nəşriyyat və maarifləndirmə fəaliyyəti baxımından əlamətdar mərhələ oldu. Heydər Əliyevin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə onun həyat və siyasi irsini, Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafını və Qarabağ həqiqətlərini əks etdirən bir sıra kitablar hazırlandı. Nəşrlər arasında "Heydər Əliyev – 100. Xalqa bağışlanmış ömürdən anlar", "Heydər Əliyev – 100. Müzəffər Ali Baş Komandan: Sən azadsan, əziz Şuşa", "Heydər Əliyev – 100. 44 günlük müqəddəs müharibənin xronologiyası", "Heydər Əliyev – 100. Türk dünyasının dahi şəxsiyyəti" və "Heydər Əliyev – 100. Şuşa Bəyannaməsi" kitabları yer alırdı. Bu nəşrlərin əsas məqsədi tarixi hadisələri və dövlətçilik irsini oxucuya çatdırmaq, Azərbaycan həqiqətlərinin müxtəlif dillərdə tanıdılmasına imkan yaratmaq idi.
2023-cü il martın 11-də "Xalqa bağışlanmış ömürdən anlar" mövzusunda beynəlxalq elmi-nəzəri onlayn konfrans təşkil edildi. Tədbirdə 11 ölkədən iştirakçılar və təxminən 40 tanınmış şəxs iştirak edirdi. Konfransda Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinin, Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafındakı rolunun müxtəlif aspektləri müzakirə olundu. Həmin il noyabrın 11–15-də fond IX Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisində öz stendi ilə iştirak etdi. Stenddə 35 adda kitab nümayiş etdirildi. Onlardan səkkizi Heydər Əliyevin 100 illiyinə həsr olunmuşdu. Noyabrın 13-də sərgi çərçivəsində "Azərbaycan tarixi erməni tarixçilərinin publisistikalarında və tarixşünaslığında: saxtakarlıq və həqiqət" kitabının təqdimatı keçirildi. Nəşrdə Azərbaycan tarixinin təhrif olunması məsələlərinə dair tarixçilərin 14 rəyi yer alırdı.
Bu tədbirlər fondun fəaliyyətinin yalnız Bişkeklə məhdudlaşmadığını, Azərbaycan daxilində də kitab və mədəniyyət mühitinə çıxış əldə etdiyini göstərən nümunələrdir. Fondun sifarişi ilə rejissor Qriqori Naxapetov tərəfindən çəkilmiş "Planetlə dialoq" sənədli filmi Nüsrət Məmmədovun rəhbərlik etdiyi qurumun diqqətçəkən mədəni-humanitar layihələrindəndir. Heydər Əliyevin 100 illiyinə və Çingiz Aytmatovun anadan olmasının 95 illiyinə həsr edilən film iki böyük şəxsiyyətin həyat və irsini mədəni dialoq müstəvisində təqdim edir. Onları birləşdirən əsas cəhətlərdən biri xalqların mənəvi dünyasına, tarixi yaddaşına və insanlığın ümumi dəyərlərinə verdikləri əhəmiyyət idi.
2024-cü il fevralın 21-də Bişkekdə Aalı Tokombayev adına Milli Kitabxanada filmin nümayişi keçirildi. Tədbirin təşkilatçısı Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondu idi. Nümayişdə Qırğızıstanın dövlət qurumlarının, mədəniyyət və təhsil sahələrinin nümayəndələri iştirak etdilər. Filmin beynəlxalq təqdimatı oktyabrın 23-də Kazanda davam etdi. Əsər XVI BRİKS sammitinin mədəni proqramı çərçivəsində "Mir" kinoteatrında nümayiş etdirildi. Beləliklə, Azərbaycan və Qırğızıstanın iki böyük şəxsiyyətinin irsini bir araya gətirən layihə müxtəlif ölkələrdən olan tamaşaçılara təqdim olundu. Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız ekran əsərinin hazırlanmasında deyil. Film vasitəsilə siyasi tarix, ədəbiyyat və mənəvi dəyərlər ortaq söhbətin mövzusuna çevrildi. Mədəniyyətin gücü də məhz bundadır: o, xalqları yalnız keçmişin xatirələri ətrafında deyil, ümumbəşəri dəyərlər əsasında da birləşdirə bilir.
Fondun təşəbbüsləri sırasında Leyla Əliyevanın "İssık-Kul" əsərinin tərcüməsi və nəşri də xüsusi yer tutur. Təqdim edilmiş məlumata görə, əsər qırğız, Azərbaycan, türk, özbək, ingilis və ivrit dillərinə çevrilərək müxtəlif dil auditoriyalarına çatdırılıb. Ədəbi əsərin bir neçə dilə tərcümə olunması sadəcə nəşriyyat işi deyil. Bu, bir mədəniyyətin digər mədəniyyətlə danışması, oxucuların yeni ədəbi dünyalarla tanış olması və ortaq duyğuların fərqli dillərdə ifadə edilməsidir. İssık-Kul Qırğızıstanın təbiətində və milli yaddaşında xüsusi yer tutan məkanlardan biridir. Bu adın müxtəlif dillərdə oxucuya çatdırılması Azərbaycan və Qırğızıstan arasında mədəni yaxınlığın ədəbi vasitələrlə ifadəsinə nümunədir. Kitabın müxtəlif dillərdə yayılması fondun mədəniyyət siyasətində tərcüməyə verdiyi əhəmiyyəti də göstərir. Çünki dil xalqları ayıran sərhəd olmaqla yanaşı, düzgün qurulduqda onları birləşdirən körpüyə də çevrilə bilər. Fondun fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti türk dünyasının mədəniyyət və irs təşkilatları ilə əlaqələrin qurulması olub. TÜRKSOY ilə bağlı Bəxtiyar Vahabzadənin əsərlərinin qırğız dilinə tərcüməsi və sonrakı nəşri, TÜRKPA ilə bağlı "Qırğızlar" kitabına dair materiallar, Türk Mədəniyyəti və İrsi üzrə Beynəlxalq Fondla bağlı isə "Manas" dastanı və türk dastan söyləmə ənənələrinə həsr olunmuş kitabın qırğız dilinə tərcüməsi və nəşri qeyd edilir. Bu təşəbbüslərin ümumi məzmunu aydındır: türk xalqlarının ədəbi və tarixi irsi yalnız öz ölkələrinin daxilində qalmamalı, qarşılıqlı tərcümə və nəşr vasitəsilə geniş oxucu auditoriyasına çatdırılmalıdır. Belə layihələr ayrı-ayrı xalqların mədəni irsini qorumaqla yanaşı, ortaq türk kimliyinin daha dərindən öyrənilməsinə də kömək edir. Mədəni təşkilatlarla əməkdaşlıq isə fərdi təşəbbüslərin daha geniş institusional mühitdə yayılmasına imkan yaradır. Nüsrət Məmmədovun fəaliyyətinə verilən mühüm qiymətlərdən biri 2024-cü ildə Qırğızıstanın dövlət mükafatı ilə təltif olunmasıdır. Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun 31 avqust 2024-cü ildə dövlət mükafatlarını təqdim etdiyi mərasimdə Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondunun prezidenti Nüsrət Musa oğlu Məmmədov "Dostuk" ordeninə layiq görülüb. Mərasimdə onun türk dövlətlərinin görkəmli yazıçılarının əsərlərinin nəşrinə və tərcüməsinə diqqət yetirməsi, xalqlar arasında qardaşlıq münasibətlərinin qorunmasına töhfəsi və kitabları qırğız ictimaiyyəti ilə təmənnasız bölüşməsi xüsusi yer alır. Bu təltifin ictimai əhəmiyyəti ondadır ki, mədəniyyət və ədəbiyyat sahəsində görülən işlərə dövlət səviyyəsində qiymət verilib. Kitab nəşri və tərcümə fəaliyyəti ilk baxışda sakit, geniş ictimai diqqətdən uzaq bir iş kimi görünə bilər. Lakin belə fəaliyyət uzun müddət ərzində xalqların bir-birini tanımasına, ədəbi irsin yayılmasına və qarşılıqlı hörmətin güclənməsinə xidmət edir. "Dostuk" ordeni bu mənada yalnız şəxsi təltif deyil, mədəniyyət vasitəsilə dostluq münasibətlərinin möhkəmləndirilməsinin əhəmiyyətini göstərən hadisədir. Nüsrət Məmmədovun fəaliyyətinin diqqətçəkən tərəflərindən biri bütün layihələrin şəxsi vəsaiti hesabına həyata keçirilməsidir. Kitabların hazırlanması, nəşri və yayılması, eləcə də bəzi mədəni təşəbbüslər üçün onun şəxsi imkanlarından istifadə olunub. İctimai təşəbbüsün davamlı olması ideya ilə yanaşı, vaxt, təşkilatçılıq, əmək və maddi resurslar tələb edir. Bu baxımdan, şəxsi imkanlarını milli-mədəni məqsədlərə yönəltmək qərarı fəaliyyətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, görülən işlərin əsl nəticəsi yalnız nəşr edilən kitabların, keçirilən tədbirlərin və hazırlanmış filmlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas nəticə həmin əsərlərin oxucuya çatması, təhsil və mədəniyyət müəssisələrində istifadə olunması, Azərbaycan haqqında biliklərin genişlənməsi və xalqlar arasında anlaşmanın möhkəmlənməsidir. Bu təşəbbüslərin arxivləşdirilməsi, nəşrlərin biblioqrafiyasının hazırlanması, tədbirlərin foto və video materiallarının qorunması gələcək nəsillər üçün də əhəmiyyətli olacaq. Çünki mədəni fəaliyyətin tarixə çevrilməsi üçün görülən işlər qədər onların sənədləşdirilməsi də vacibdir. Şəkinin Cumakənd kəndində başlayan və Qırğızıstanda davam edən bu həyat yolu Azərbaycan sevgisinin coğrafi məsafə ilə ölçülmədiyini göstərir.
Nüsrət Məmmədovun fəaliyyəti kitab nəşrindən sənədli filmə, elmi konfranslardan beynəlxalq mədəni təqdimatlara qədər müxtəlif istiqamətləri əhatə edir. Bu işləri birləşdirən ümumi xətt Azərbaycan tarixinin və mədəniyyətinin tanıdılması, Heydər Əliyevin irsinin təbliği və türk xalqları arasında mənəvi əlaqələrin möhkəmləndirilməsidir. Bir xalqın tarixi yalnız arxivlərdə və kitab rəflərində yaşadıqda deyil, başqa xalqların da yaddaşına daxil olduqda daha geniş tanınır. Azərbaycan ədəbiyyatının başqa dillərdə nəşri, dövlətçilik tariximizin tərcümə vasitəsilə təqdim edilməsi, Heydər Əliyev və Çingiz Aytmatov irsinin sənədli filmdə bir araya gətirilməsi bu baxımdan əhəmiyyətli təşəbbüslərdir. Nüsrət Məmmədovun ömür yolundan bəhs etmək yalnız bir şəxsin fəaliyyətini təqdim etmək deyil. Bu, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların milli kimliyin qorunmasında, Azərbaycan həqiqətlərinin yayılmasında və türk xalqları arasında mədəni əlaqələrin inkişafında oynaya biləcəyi rolu da göstərməkdir. Vətənə xidmətin müxtəlif yolları var. Kimisi elmi ilə, kimisi sənəti ilə, kimisi dövlət quruculuğunda iştirakı ilə, kimisi də kitabın, sözün və mədəniyyətin gücü ilə xalqına xidmət edir. Bu fəaliyyətlərin hər biri məsuliyyət, ardıcıllıq və zəhmət tələb edir. Nüsrət Məmmədovun fəaliyyəti göstərir ki, onun seçdiyi əsas istiqamət Azərbaycanı tanıtmaq, ortaq türk irsini yaşatmaq və mədəniyyət vasitəsilə xalqları bir-birinə yaxınlaşdırmaqdır. Vətən sevgisi yalnız söylənilən söz deyil, illərlə davam edən əməl, qorunan yaddaş və gələcək nəsillərə ötürülən mənəvi mirasdır. Şəkidən Bişkekə uzanan bu həyat yolunun əsas məzmunu da məhz həmin düşüncədə ifadə olunur: Vətənə bağlılıq məsafə ilə deyil, doğma xalqın üçün gördüyün işlərlə ölçülür.
Bilman İSAQ
