Fond böhranı və AKP iqtidarının sınağı - 163 milyon lirə beş ayda 13,3 dəfə necə şişdı?
Türkiyədə dinçi, təriqətçi AKP ətrafında baş verən fond qalmaqalı təxminən 950 milyard lirəlik, yəni az qala 1 trilyon lirəlik maliyyə məsələsidir. Əvvəlcə AKP rəsmiləri ölkəyə beynəlxalq bank sistemi vasitəsilə külli miqdarda vəsaitin daxil olmasını maliyyə sisteminə müdaxilə cəhdi kimi təqdim etməyə çalışdılar, lakin sonradan bu iddialardan geri çəkildilər. Parlamentdə deputatların gəlirlərinin açıqlanmasını nəzərdə tutan qanun layihəsi də, müxalifətin təşəbbüsünə baxmayaraq, AKP deputatlarının müqaviməti ilə qəbul edilmədi. Bütün bunlar qalmaqalın şəffaf araşdırılması və siyasi məsuliyyət məsələsi ətrafında ciddi suallar yaradır.
İndi isə ölkədə yüz minlərlə investorun pulunun taleyi sual altına düşüb. Milyardlarla lirəlik əməliyyatlar araşdırılır, investisiya fondlarının fəaliyyəti dayandırılır, maliyyə nəzarəti qurumlarının işi müzakirə olunur. Bu qalmaqalın siyasi tərəfini daha da diqqətçəkən edən isə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) yüksək vəzifəli şəxslərindən birinin və həyat yoldaşının adının istintaqda hallanmasıdır.
Söhbət keçmiş ailə və sosial siyasət naziri, AKP-nin sabiq sədr müavini Fatma Betül Sayan Kaya və onun həyat yoldaşı İlyas Kayadan gedir. Türkiyə mediasında yayılan məlumatlara görə, cütlük təxminən 163 milyon lirəyə aldıqları "Özata Denizcilik" şirkətinin səhmlərini sataraq ümumilikdə 2,17 milyard lirə civarında gəlir əldə edib.
Bu rəqəmlər təsdiqlənərsə, ilkin investisiyanın təxminən 13,3 dəfə artması deməkdir. Belə bir qazancın necə əldə edildiyi, səhmlərin qiymətinin hansı səbəblərdən kəskin yüksəldiyi və əməliyyatların bazarın normal qaydalarına uyğun olub-olmadığı ciddi araşdırma tələb edir.
Hələlik Kaya cütlüyünün təqsiri məhkəmə tərəfindən müəyyən edilməyib. Onlar ifadələrində heç kimin onları səhmləri almağa və ya satmağa yönləndirmədiyini bildiriblər. Lakin məsələ bununla bitmir. Əsas sual budur: Türkiyədə adi investorlar pul itirdiyi halda, hakimiyyətin yüksək eşelonları ilə əlaqəli şəxslərin belə böyük qazanc əldə etməsi necə izah olunur?
Reuters-in oktyabrın 2-də yaydığı izahlı materiala görə, Türkiyənin Kapital Bazarları Şurası (SPK) sentyabrda 131 investisiya fondunun ləğvinə qərar verib. SPK-nın sentyabrın 23-də açıqladığı məlumata əsasən, həmin fondlarda 455 758 investorun vəsaiti yerləşirdi.
Fondların aktivlərinin ümumi dəyəri barədə müxtəlif rəqəmlər açıqlanıb. Maliyyə naziri Mehmet Şimşək təxminən 18,3 milyard dollar, Reuters isə 20,4 milyard dollar rəqəmini göstərib. Digər nəşrlərdə təxminən 17 milyard dollarlıq göstərici də yer alıb. Rəqəmlər fərqli olsa da, böhranın miqyası aydındır: söhbət yüz minlərlə insanın iştirak etdiyi və milyardlarla dollar dəyərində aktivləri əhatə edən fondlardan gedir.
Böhran necə yarandı? Məlumatlara görə, bəzi fondlar az sayda səhmdarın əlində cəmlənmiş, bazarda sərbəst dövriyyədə olan səhmləri az və likvidliyi aşağı şirkətlərə böyük həcmdə yatırım etmişdi. Belə səhmlərin qiymətini dəyişmək böyük şirkətlərin səhmləri ilə müqayisədə daha asan ola bilər. Əgər qiymətlər süni şəkildə artırılırsa, bundan müəyyən investorlar qazana, bazara sonradan daxil olanlar isə ciddi itkilərlə üzləşə bilərlər.
Reuters-in məlumatına görə, sentyabrın 15-də Pusula Portföy ilk fond defoltu (müflisləşmə) barədə məlumat verib. Ardınca fondlardan vəsait çıxarılması sürətlənib. Ödənişləri həyata keçirmək üçün bəzi səhmlərin satılması bazara əlavə təzyiq yaradıb. Sentyabrın 17-də SPK yeddi portfel idarəetmə şirkətinin 131 fondunun ləğvinə qərar verib.
Beləliklə, problem ayrı-ayrı investorların uğursuz qərarlarından ibarət olmayıb. Fondların idarə olunması, risklərin düzgün qiymətləndirilməsi və maliyyə nəzarətinin vaxtında həyata keçirilməsi məsələləri də gündəmə gəlib.
Qalmaqalın ən çox müzakirə olunan hissəsi Kaya cütlüyünün səhmlərlə əməliyyatlarıdır.
Türkiyə mediasında yayılan məlumatlara görə, Fatma Betül Sayan Kaya 2026-cı ilin aprelində təxminən 63 milyon lirəlik, həyat yoldaşı İlyas Kaya isə 99,7 milyon lirəlik "Özata Denizcilik" səhmi alıb. İlkin investisiyanın ümumi məbləği təxminən 163 milyon lirə olub.
Mətbuatda yayılan rəqəmlərə əsasən, sonradan Fatma Betül Sayan Kayanın təxminən 1,3 milyard lirə, həyat yoldaşının isə 826 milyon lirə gəlir əldə etdiyi bildirilir. Ümumi məbləğ təxminən 2,17 milyard lirəyə çatır.
Bu, adi investor üçün olduqca böyük rəqəmdir. Ancaq diqqət edilməli məqam odur ki, yüksək gəlir əldə edilməsi özlüyündə qanun pozuntusu demək deyil. Araşdırılmalı olan məsələ səhmlərin qiymətinin niyə bu qədər artması, alqı-satqının hansı məlumatlar əsasında aparılması və əməliyyatlarda hər hansı qanunsuz üstünlükdən istifadə edilib-edilməməsidir.
Kaya cütlüyü oktyabrın 7-də İstanbul Baş Prokurorluğunda şübhəli qismində ifadə verib. Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, onlar səhmləri aprel ayında aldıqlarını, bir hissəsini avqustda, qalanını isə sentyabrda satdıqlarını bildiriblər. Hər ikisi kənardan yönləndirilmədiklərini deyib.
İlyas Kayanın ifadəsi ilə bağlı yayılan xəbərlərdə əldə etdiyi qazancı geri qaytarmaq üçün müraciət etdiyi və vəsaiti Əmanətlərin Sığortası Fondunun (TMSF) müvafiq hesabına köçürdüyü bildirilir. Qaytarılan məbləğ barədə mənbələrdə fərqli rəqəmlər var: bəzi məlumatlarda 1,86 milyard, digərlərində isə təxminən 2,2 milyard lirə göstərilir.
Burada iki məqamı ayırmaq lazımdır. Birincisi, qazancın qaytarılması barədə məlumat özlüyündə təqsirin etirafı deyil. İkincisi, pulun geri qaytarılması da əməliyyatlarla bağlı bütün sualları aradan qaldırmır. İstintaq səhmlərin qiymətindəki dəyişiklikləri, əməliyyatların tarixlərini və əldə olunan gəlirin mənbəyini aydınlaşdırmalıdır.
Mətbuatda yayılan digər məlumatlara görə, SPK-nın "Özata Denizcilik" səhmləri ilə bağlı cinayət xəbərdarlığı siyahısında Kaya cütlüyünün adları yer almayıb. Sonradan onların əmlakı ilə bağlı tədbirlər görüldüyü və SPK-nın yoxlama hesabatını prokurorluğa göndərdiyi barədə xəbərlər yayılıb. Hesabatın məzmunu ictimaiyyətə açıqlanmayıb.
Bu səbəbdən Kaya cütlüyünü indidən maliyyə fırıldağında təqsirli elan etmək düzgün olmaz. Ancaq hakim partiyanın keçmiş rəhbər şəxslərindən birinin belə böyük səhm qazancı əldə etməsi və bunun genişmiqyaslı maliyyə istintaqı ilə eyni vaxta düşməsi ciddi ictimai maraq doğurur.
Onu da qeyd edək ki, fond böhranı yalnız Kaya cütlüyü ilə bağlı deyil. Burada Türkiyənin maliyyə nəzarəti sisteminin fəaliyyəti də sorğu-sual olunur.
Əgər bəzi fondlar riskli və az likvidli səhmlərdə həddindən artıq cəmləşmişdisə, onların fəaliyyətinə niyə daha əvvəl müdaxilə edilməyib? Səhmlərin qiymətlərində qeyri-adi dəyişikliklər baş verərkən nəzarət qurumları hansı tədbirləri görüblər? Yüz minlərlə investorun vəsaiti təhlükə altına düşməzdən əvvəl bu risklər niyə aradan qaldırılmayıb?
Bu sualların cavabı yalnız fond rəhbərlərinin məsuliyyətini müəyyənləşdirmək üçün deyil, gələcəkdə oxşar böhranların qarşısını almaq üçün də vacibdir.
SPK-nın oktyabrın 16-da açıqladığı qərarlar əsasında 37 nəfərlə bağlı cinayət xəbərdarlığı verilib, bir sıra şəxslərə kapital bazarlarında əməliyyat aparmaq qadağaları tətbiq olunub. Lakin həmin qərarlar "Özata Denizcilik" işi və Kaya cütlüyü ilə bağlı deyil. Bu işləri bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Bununla belə, qərarlar Türkiyə kapital bazarında nəzarət və sanksiya tədbirlərinin davam etdiyini göstərir.
Ən vacib məsələ isə nəzarətin yalnız qalmaqal üzə çıxdıqdan sonra işə düşüb-düşməməsidir. Maliyyə bazarlarına nəzarət edən qurumların vəzifəsi təkcə pozuntudan sonra cəza vermək deyil, investorların pulunu qorumaq üçün riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdir.
Əgər nəzarət mexanizmləri yalnız böhran baş verdikdən sonra hərəkətə gəlirsə, onda onların səmərəliliyi barədə ciddi suallar yaranır.
AKP iqtidarı uzun illər Türkiyə iqtisadiyyatına xaricdən müdaxilə edildiyini, maliyyə hücumları və spekulyativ əməliyyatlarla ölkənin sabitliyinin pozulmağa çalışıldığını bəyan edib. Lirənin dəyərdən düşməsi və maliyyə bazarlarında gərginlik zamanı xarici qüvvələr amili hakimiyyətin siyasi ritorikasında mühüm yer tutub.
Ancaq xarici müdaxilə barədə iddialar ölkənin öz maliyyə sistemində baş verənlərə cavab vermək zərurətini aradan qaldırmır.
Əgər hakimiyyət maliyyə sabitliyini qorumağı əsas vəzifələrindən biri sayırsa, ölkə daxilində şübhəli səhm əməliyyatlarının necə baş verdiyini də izah etməlidir. Xüsusilə də araşdırılan əməliyyatlarda hakim partiyanın keçmiş yüksək vəzifəli şəxslərinin adı çəkilirsə, cəmiyyətin daha dolğun məlumat tələb etməsi tamamilə təbiidir.
Ərdoğan sentyabrın 28-də hökumətin maliyyə sisteminin güclü olduğunu, bazar manipulyasiyası və yolsuzluqla xalqın haqqına girənlərə qarşı tədbir görüləcəyini bildirib. Maliyyə naziri Mehmet Şimşək də fondların ləğvinin sistem üçün ciddi risk yaratmadığını deyib.
Bu açıqlamalar hakimiyyətin mövqeyini göstərir. Lakin onların nə dərəcədə əsaslı olduğunu konkret nəticələr müəyyən edəcək: istintaqın şəffaflığı, təqsiri sübuta yetirilən şəxslərə qarşı tədbirlər və zərər çəkən investorların vəsaitlərinin qaytarılması.
Əgər qanun pozuntusu aşkarlanarsa, məsuliyyət daşıyan şəxslərin AKP-yə yaxın olub-olmamasından asılı olmayaraq cəzalandırılması vacibdir. Əks halda, xarici maliyyə hücumları barədə bəyanatlar daxildəki problemlərə cavab vermək əvəzinə siyasi müdafiə vasitəsinə çevrilə bilər.
Fatma Betül Sayan Kayanın AKP-dəki vəzifələrindən ayrılması və partiya üzvlüyündən çıxması barədə məlumatlar qalmaqalın siyasi təsirlərini daha da artırıb. Bu addımlar onun təqsirini sübut etmir. Lakin hakim partiyanın keçmiş rəhbər şəxslərindən birinin adının belə bir araşdırmada hallanması AKP üçün siyasi məsuliyyət məsələsini gündəmə gətirir.
Üstəlik, Türkiyə mediasında fond istintaqı çərçivəsində hakimiyyətə yaxın digər şəxslərlə bağlı da məlumatlar yayılıb. Bu məlumatların hər biri ayrıca yoxlanılmalı, təsdiqlənməmiş iddialar fakt kimi təqdim edilməməlidir. Ancaq ümumi mənzərə bir sualı önə çıxarır: maliyyə bazarında qanun pozuntuları ilə mübarizə siyasi əlaqələrdən asılı olmayaraq aparılacaqmı?
Söhbət varlı insanların qazanc əldə etməsinə qarşı çıxmaqdan getmir. Əsas məsələ qaydaların hamı üçün eyni olmasıdır. Adi investor öz əmanətini fonda yatıranda bütün riskləri özü daşıyırsa, siyasi nüfuzu və əlaqələri olan şəxslər də eyni hüquqi və maliyyə nəzarətinə tabe olmalıdırlar.
Türkiyədə inflyasiya və yaşayış xərcləri ilə mübarizə aparan insanlar üçün belə xəbərlər maliyyə sisteminə inamı daha da zəiflədə bilər. Vətəndaşların əsas gözləntisi sadədir: kimliyindən asılı olmayaraq, hər kəs qanun qarşısında eyni məsuliyyəti daşımalıdır.
Yəni Fond böhranının nəticələri yalnız bir neçə şirkətin və ya investorun taleyi ilə məhdudlaşmır. Bu hadisə Türkiyənin kapital bazarlarına etimada, ölkənin investisiya mühitinə və maliyyə nəzarəti qurumlarının nüfuzuna təsir göstərir.
455 mindən çox investorun iştirak etdiyi fondlarda yaranmış böhranın bütün səbəbləri aydınlaşdırılmalı, riskli əməliyyatların necə baş verdiyi və nəzarət qurumlarının hansı addımları atdığı ictimaiyyətə izah edilməlidir. Zərər çəkən investorların vəsaitlərinin qaytarılması mexanizmi də şəffaf olmalıdır.
Kaya cütlüyünün təxminən 163 milyon lirəlik ilkin investisiyasının 2,17 milyard lirəyə çatması barədə məlumatlar bu araşdırmanın ən diqqətçəkən hissələrindən biridir. Lakin əsas məsələ yalnız həmin şəxslərin nə qədər qazanc əldə etməsi deyil. Əsas məsələ bu qazancın hansı şəraitdə formalaşması və qanun pozuntusunun olub-olmamasıdır.
AKP iqtidarı maliyyə bazarlarını manipulyasiyadan qorumaq vədini verirsə, həmin vəd hakimiyyətə yaxın şəxslərə münasibətdə də yerinə yetirilməlidir. İstintaq nəticəsində pozuntu təsdiqlənərsə, məsuliyyət daşıyanlar cəzalandırılmalı, təsdiqlənməzsə, bu da sübutlarla göstərilməlidir.
Çünki 455 mindən çox investorun vəsaitindən söhbət gedən yerdə məsələ yalnız bir fondun və ya bir siyasi şəxsin taleyi deyil. Məsələ Türkiyədə maliyyə sisteminin kimə və hansı qaydalarla xidmət etməsidir. Bu sualın cavabı isə siyasi bəyanatlarla deyil, açıq araşdırma, şəffaf məlumatlar və ədalətli məhkəmə prosesi ilə verilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
