AKP ilə FETO hər ikisi dini dəyərlərə istinad etsələr də, bir vaxtlar müttəfiq olan bu iki siyasi qüvvə sonradan niyə düşmənə çevrildi? Onların ayrılığının arxasında həqiqətən ideoloji və dini fikir ayrılıqları dayanırdı, yoxsa hakimiyyət, siyasi nüfuz və dövlət strukturlarına nəzarət uğrunda mübarizə əsas rol oynayırdı? Ərdoğan və Gülən ictimaiyyət qarşısında hansı mövqeləri nümayiş etdirirdilər, pərdə arxasındakı münasibətləri hansı maraqlar üzərində qurulmuşdu? Bu qarşıdurmanın əsl səbəbləri nədən ibarət idi və tərəflər bir-birinə qarşı hansı siyasi gedişlər etdilər? Nəhayət, onların münasibətlərinin pozulması Türkiyənin siyasi sisteminə, dövlət institutlarına və cəmiyyətinə necə təsir göstərdi?
AKP ilə Fətullah Gülən hərəkatı arasında vaxtilə mövcud olmuş müttəfiqlik sonradan hakimiyyət uğrunda mübarizəyə çevrildi. Bu qarşıdurma təkcə Türkiyənin siyasi həyatına deyil, dövlət aparatına, məhkəmə sisteminə, mediaya və çoxsaylı insanların taleyinə də ciddi təsir göstərdi. Politoloq Abutalıb Səmədov hesab edir ki, Gülən hərəkatının zəiflədilməsi Türkiyə və digər türk dövlətləri üçün müəyyən təhlükələri aradan qaldırsa da, bu prosesin özü ciddi kadr itkiləri və ictimai nəticələrlə müşayiət olundu.
Abutalıb Səmədov: "FETO ilə AKP arasında nüfuz savaşı çoxsaylı insanların faciəsinə səbəb oldu"
Politoloq Abutalıb Səmədov məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Ərdoğan həbsdən çıxdıqdan sonra Ədalət və İnkişaf Partiyasını (AKP) yaradıb və onun sədri seçilib. 2002-ci il parlament seçkilərində partiya səslərin təxminən 34 faizini qazanaraq hökuməti formalaşdırmaq imkanı əldə edib. Lakin həmin dövrdə Türkiyədə hərbçilərin siyasi hakimiyyət üzərində təsiri hələ də güclü idi.
Politoloqun sözlərinə görə, bundan əvvəl də hərbçilərin mövqeyini qane etməyən hökumətlər hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmışdı. Nəcməddin Ərbakanın rəhbərlik etdiyi hökumətin süqutu da bu baxımdan mühüm nümunə idi. Buna görə də Ərdoğan və AKP qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri hərbçilərin siyasi proseslərə təsirini zəiflətmək idi.
Abutalıb Səmədov qeyd edib ki, həmin dövrdə hərbçilər AKP-ni dünyəvi Türkiyə modelinə zidd, islamçı siyasi qüvvə kimi qiymətləndirirdilər. Bu şəraitdə AKP ilə Fətullah Gülən hərəkatı arasında əməkdaşlıq yarandı. Hər iki tərəf hərbçilərin təsirinin azaldılmasında maraqlı idi. Politoloqun fikrincə, Gülən hərəkatının məhkəmə sistemi, polis, prokurorluq və təhsil sahəsindəki təsir imkanları bu mübarizədə mühüm rol oynadı.
Onun sözlərinə görə, AKP hakimiyyəti möhkəmləndikcə hərbçilərin siyasi mövqeləri zəiflədi. 2000-ci illərin sonlarında və 2010-cu illərin əvvəllərində "Ergenekon" və "Balyoz" işləri çərçivəsində çoxsaylı hərbçilər barəsində məhkəmə prosesləri keçirildi. Bu proseslər nəticəsində ordunun siyasətə təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azaldı.
Politoloq hesab edir ki, hərbçilərin təsirinin zəifləməsindən sonra dinçi AKP ilə Gülən hərəkatı arasında hakimiyyət daxilində nüfuz uğrunda mübarizə başladı. Əvvəlki müttəfiqlər tədricən rəqiblərə çevrildilər. Onun fikrincə, bu qarşıdurmanın kökündə əsasən ideoloji fərqlər deyil, hakimiyyət və dövlət strukturlarında daha geniş təsir imkanları əldə etmək istəyi dayanırdı.
Abutalıb Səmədov bildirib ki, Gülən hərəkatının təhsil müəssisələri, media qurumları və maliyyə imkanları zaman keçdikcə genişlənmişdi. Dinçi AKP isə bu hərəkatın artan nüfuzunu öz hakimiyyəti üçün problem hesab etməyə başlamışdı. 2012-ci ildən etibarən ziddiyyətlər daha aydın şəkildə üzə çıxdı. Hökumətin Gülən hərəkatına bağlı hazırlıq kurslarının - dərsxanaların bağlanmasına yönəlmiş addımları tərəflər arasında ciddi narazılıq yaratdı.
2013-cü ildə hüquq-mühafizə orqanlarında çalışan və Gülən hərəkatına bağlı olduqları iddia edilən şəxslərin bir sıra nazirlərə və hökumət nümayəndələrinə qarşı korrupsiya əməliyyatları keçirməsi qarşıdurmanı daha da kəskinləşdirdi. Həmin dövrdə Ərdoğan və yaxın çevrəsi ilə bağlı səs yazıları da yayımlandı. Bu yazılarda onun oğluna evdəki pulların aradan qaldırılması barədə göstəriş verdiyi iddia edilirdi. Sonradan həmin yazıların saxta olduğu barədə iddialar səsləndirildi.
Politoloqun fikrincə, Ərdoğan bu böhrandan siyasi hakimiyyətini qoruyaraq çıxa bildi. 2016-cı ilin iyulunda Türkiyədə baş verən hərbi çevriliş cəhdindən sonra isə Gülən hərəkatına qarşı genişmiqyaslı tədbirlər başlandı. Türkiyə hakimiyyəti çevriliş cəhdinin arxasında Gülən hərəkatının dayandığını bildirdi, təşkilatı terrorçu təşkilat elan etdi. Gülən hərəkatı isə çevrilişdə iştirakını rədd edirdi.
Abutalıb Səmədovun sözlərinə görə, bundan sonra on minlərlə insan dövlət vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı, bir çoxları həbs edildi, digərləri isə ölkəni tərk etməyə məcbur qaldı. Fətullah Gülənin 2024-cü ildə ölümündən sonra da hərəkatın tərəfdarlarına qarşı tədbirlər davam edib, lakin əvvəlki dövrlə müqayisədə onların intensivliyi azalıb.
Politoloq vurğulayıb ki, bu prosesin ən ağır nəticələrindən biri dövlətin kadr potensialına vurulan zərbədir. Onun fikrincə, Gülən hərəkatı ilə əlaqəsi olmayan, lakin bu hərəkatın tərəfdarı olmaqda ittiham edilən insanlar da işlərini itirib, həbs olunub və ölkədən getməyə məcbur qalıblar. Bəzi hallarda siyasi və şəxsi rəqiblərin "gülənçi" damğası ilə hədəfə alındığı barədə iddialar da səsləndirilib.
Abutalıb Səmədov hesab edir ki, qarşıdurmanın nəticələri dövlət idarəçiliyində və Türkiyənin institusional inkişafında da özünü göstərib. Onun fikrincə, dövlət qurumlarında kadrların dəyişdirilməsi, təcrübəli mütəxəssislərin uzaqlaşdırılması və siyasi meyarların ön plana çıxması idarəçilik keyfiyyətinə mənfi təsir göstərib.
Politoloq Türkiyənin xarici siyasətində və Azərbaycanla münasibətlərində yaranmış bəzi gərginliklərə də toxunub. O bildirib ki, Türkiyə dövlət aparatında təmsil olunan bəzi şəxslərin açıqlamaları Bakı ilə Ankara arasında soyuqluq yaradıb. Onun fikrincə, bu baxımdan Türkiyə prezidentinin baş müşavirlərindən birinin bəyanatı da diqqətəlayiq nümunədir.
Bununla yanaşı, Abutalıb Səmədov Gülən hərəkatının zəiflədilməsini Türkiyə və digər türk dövlətləri üçün müəyyən təhlükələrin aradan qaldırılması baxımından əhəmiyyətli hesab edir. O xatırladıb ki, Azərbaycanda da vaxtilə Gülən hərəkatı ilə əlaqələndirilən məktəblər və şəbəkələr mövcud olub, bəzi dövlət strukturlarında təsir imkanlarının yaradıldığı barədə iddialar səsləndirilib.
Politoloqun fikrincə, Gülən hərəkatına qarşı mübarizə Türkiyə mediasına da ciddi təsir göstərib. Bir sıra qəzet və televiziya kanalları fəaliyyətini dayandırıb, digərləri isə hakimiyyətin nəzarətinə keçib. O hesab edir ki, nəticədə Türkiyədə müstəqil media qurumlarının fəaliyyət imkanları daralıb.
Abutalıb Səmədov əlavə edib ki, Türkiyə cəmiyyətinin bir hissəsi əvvəlki dövrdə məhkəmə sisteminin, polisin və medianın daha müstəqil fəaliyyət göstərdiyini düşünür. Onun sözlərinə görə, hazırda müxalifətçilərin həbsi, media qurumlarına təzyiqlər və siyasi rəqiblərə qarşı irəli sürülən ittihamlar ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə ilə bağlı müzakirələri gücləndirir.
Politoloq Türkiyədəki hazırkı vəziyyəti şərh edərkən bildirib ki, siyasi rəqabətin məhdudlaşması və dövlət institutlarının müstəqilliyi ilə bağlı narahatlıqlar ölkənin əsas problemlərindən biri olaraq qalır. Onun qənaətinə görə, AKP ilə FETO arasında vaxtilə başlanmış nüfuz mübarizəsi yalnız iki siyasi qüvvənin qarşıdurması olmayıb, həm də Türkiyənin dövlət idarəçiliyinə, media mühitinə və minlərlə insanın həyatına uzunmüddətli təsir göstərən prosesə çevrilib.
Dəniz NƏSİRLİ
