Bir çox sahələrdə olduğu kimi, Ermənistan Rusiyadan enerji sferasında da əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Ölkənin təbii qazla təminatından əsas tədarükçü məhz Rusiyadır. Elektrik enerjisi ilə təminat sahəsində də Rusiya həlledici mövqedədir. Ən azından o baxımdan ki, istismarı Rusiya tərəfindən həyata keçirilən “Metsamor” atom elektrik stansiyası Ermənistanın illik enerji istehlakının 40 faizə qədərini təmin edir.
Lakin Moskva ilə münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirən Ermənistan hakimiyyəti enerji sahəsində də Rusiyadan asılılıq dərəcəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa can atır. Bura istər təbii qaz, istərsə də elektrik enerjisi daxildir. Paralel şəkildə ölkə daxilində də elektrik enerjisinin istehsal həcminin artırılması nəzərdə tutulur. Xüsusən də yeni nüvə elektrik stansiyaları hesabına. Özü də bu dəfə Ermənistan nüvə enerjisi sahəsində Rusiyanı tərəfdaş kimi seçmək niyyətindən uzaqdır və Moskvanın təkidli əməkdaşlıq təkliflərinə baxmayaraq, Kremlə müsbət cavab vermir. Bu şəraitdə Rusiyanın Ermənistana qarşı atom şantajlarına başladığı və “Metsamor” atom elektrik stansiyasına texniki xidmətdən imtina edə biləcəyinə dair məlumatlar yayılır, eyni zamanda Kremldən yeni hədələr səslənir.
Ermənistan hökuməti yeni nüvə enerji blokunun tikintisini fəal şəkildə müzakirə edir. Hazırda ölkədə nüvə enerjisinin alındığı yeganə mənbə “Metsamor” atom elektrik stansiyasıdır. Amma bu stansiya köhnəlib və müasir tələblərə cavab vermir. O səbəbdən onun istismarı davamlı modernləşmə işləri tələb edir ki, bu da Ermənistana baha başa gəlir. Eyni zamanda stansiyanın istismarının Rusiya tərəfindən həyata keçirilməsi Ermənistana Moskvadan olan asılılıq dərəcəsini azaltmağa imkan vermir. Bu səbəbdən yeni nüvə enerji blokunun tikintisi ilə bağlı Ermənistan Rusiya ilə yanaşı, başqa ölkələrin şirkətləri ilə də aktiv danışıqlar aparır. Hətta bu ilin fevralında ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Vens və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində əməkdaşlıq sazişi üzrə danışıqların başa çatması haqqında birgə bəyanat imzalayıblar. Rusiya isə nüvə enerjisi sahəsindəki mövqeyini ABŞ-a uduzmaq istəmir. Bu ölkənin "Rosatom” Dövlət Korporasiyası erməni tərəfinə böyük, orta və kiçik tutumlu nüvə elektrik stansiyalarının tikintisini təklif edir. Bu təklifləri Ermənistana bir neçə gün əvvəl səfər edən “Rosatom”un baş direktoru Aleksey Lixaçov bir daha NikolPaşinyana çatdırıb. Amma Ermənistan hələ ruslara müsbət cavab vermir. Elə bu fonda Rusiyanın istədiyi cavabı almaq üçün Ermənistana qarşı atom şantajından da istifadə etdiyi bildirilir. Ermənistanlı siyasi analitik Argişti Kiviryan qeyd edir: “Hazırda Ermənistanda Rusiya tərəfindən saxlanılan Sovet tipli atom elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir. Rusiya tərəfi də tullantıları təmizləyir və zaman-zaman modernləşdirmə də həyata keçirilir. Əgər Ermənistan tərəfi fərqli bir model seçərsə, Rusiya tərəfi bu atom elektrik stansiyasının texniki xidmətindən imtina edə bilər. Rusiyanın belə bir addım ata biləcəyi, yəqin ki, Ermənistan rəhbərliyinin diqqətinə çatdırılıb. Qərb tərəfi isə Ermənistandakı atom elektrik stansiyasına texniki xidmət göstərə bilməz, çünki onlar onu tikməyiblər və bütün bunlarla tanış deyillər”. “Metsamor”dakı reaktorun işləməsi üçün tələb olunan yanacaq Rusiyadan tədarük edilir. Reaktorun texniki vəziyyətinin yoxlanması, soyutma, turbin və buxar sistemlərinin vəziyyəti və təmiri kimi məsələlərə də Rusiya mütəxəssisləri cavabdehdir. ƏgərRusiya “Metsamor”a texniki xidməti dayandırsa, bu atom elektrik stansiyasının fəaliyyətini davam etdirməsi mümkünsüz olacaq. Çünki Ermənistanda stansiyanı işlədəcək mütəxəssislər yoxdur, xaricdən olanlar isə Rusiya nüvə texnologiyası ilə tanış deyillər. Bu şəraitdə Rusiyanın iştirakı olmadan “Metsamor”un fəaliyyəti sadəcə regonda nüvə fəlakəti demək olardı. Rusiyada da bunu yaxşı bilirlər və elə o səbəbdən də Ermənistan ya “Rosatom”la əməkdaşlığı davam etdirmək, ya da ölkəni və regionu fəlakətə sürükləyəcək nüvə problemi ilə qarşılaşmaq kimi çətin seçim qarşısındadır. Rusiya Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun analitiki İqor Yuşkov bildirir: “Ermənistan Metsamordakı eyni ərazidə və ya yeni bir yerdə yeni bir nüvə elektrik stansiyası tikmək istəyirsə, “Rosatom” ilə əməkdaşlığı davam etdirmək ən yaxşı seçimdir. Əlbəttə ki, siyasi səbəblərə görə Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina etmək və Amerika şirkətləri ilə müqavilələr imzalamaq mümkündür. Lakin amerikalıların Cənubi Qafqazda nüvə elektrik stansiyalarını idarə etmək təcrübəsi olmaması səbəbindən Amerika layihələri daha bahalı və həyata keçirilməsi daha çətin olacaq. Həm də Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina edilərsə, Ermənistan bunun nəticələrinə də hazır olmalıdır”.
Qeyd edilənlərə rəğmən, Ermənistan yeni nüvə enerji stnasiyalarının inşasında Rusiya ilə əməkdaşlığa tələsmir. Ölkənin ərazi idarəetmə və infrastruktur naziri David Xudatyanın sözlərinə görə, Ermənistanın tikməyi planlaşdırdığı yeni atom elektrik stansiyasının konkret modeli gələn ilin birinci yarısında seçiləcək. Nazir qeyd edib ki, Ermənistan hakimiyyəti hazırda Rusiya, ABŞ, Çin, Cənubi Koreya və Avropa ölkələrindən gələn təklifləri nəzərdən keçirir. Beləliklə, Ermənistanın Rusiyanı nüvə elektrik stansiyasının tikintisində əsas tərəfdaşı statusundan məhrum etmə ehtimalı da yüksək olaraq qalır. Rusiya Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini Aleksey Şevtsov isə bildirir: “Ermənistan hakimiyyətinin nüvə enerjisi sektorunda əməkdaşlığın şaxələndirilməsinin zəruriliyi ilə bağlı açıqlamaları kontekstində vurğulamaq istərdim ki, ABŞ xaricdə bir dənə də olsun kiçik modul reaktor tikməyib və tikmir. Potensial tərəfdaş kimi tez-tez xatırlanan Fransa bir dənə də olsun reaktor tikməyib. “Rosatom” hazırda xaricdə 30 enerji bloku, o cümlədən kiçik modul reaktorlar inşa edir. Seçim, necə deyərlər, göz qabağındadır”. Amma Rusiyanın bütün mesajlarına baxmayaraq, Ermənistan nüvə enerjisi sahəsində də Moskvanın istədiyi cavabı vermir.
Tahir TAĞIYEV
