AKP-nin təriqət hakimiyyəti, iddialarının əksinə olaraq, İsraillə sıx ticarət əlaqələrini davam etdirir. Hələ 2023-cü ildə Türkiyədən İsrailə ixracın dəyəri təxminən 5,3 milyard ABŞ dolları, İsraildən Türkiyəyə ixrac isə 1,5 milyard dollar təşkil edirdi. Bu rəqəmlər Türkiyənin İsrail bazarında əhəmiyyətli mövqeyə malik olduğunu göstərirdi. Eyni zamanda, iki ölkənin iqtisadi əlaqələri yalnız məhsul mübadiləsindən ibarət deyildi; logistika, daşıma, sənaye təchizatı və müxtəlif kommersiya xidmətləri də bu münasibətlərin bir hissəsi idi.
2023-cü ilin oktyabrında Qəzzada müharibənin başlanmasından sonra AKP hökuməti İsrailin hərbi əməliyyatlarını kəskin tənqid etdi. Nəticədə Ankara əvvəlcə müəyyən məhsul qruplarına məhdudiyyətlər tətbiq etdi, daha sonra isə ticarətin tam dayandırılması istiqamətində qərar qəbul etdi. 2 may 2024-cü ildə AKP hökuməti İsraillə idxal və ixrac əməliyyatlarını bütün məhsul qrupları üzrə dayandırdığını bildirdi. AKP hakimiyyətinin açıqlamasına əsasən, qərar İsrailin Qəzzaya hücumları və humanitar vəziyyətlə bağlı idi. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan həmin dövrdə iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsinin təxminən 9,5 milyard dollar olduğunu bildirmişdi. Reallıq isə AKP-nin təriqət hakimiyyətinin əslində ticarəti yalnız sözdə dayandırdığını üzə çıxardı. “Reuters”in 8 oktyabr 2024-cü il tarixli məlumatına görə, Türkiyənin Fələstin ərazilərinə ixracı həmin ilin ilk doqquz ayında 571,2 milyon dollara çatmışdı. Bu, əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə təxminən altıqat artım idi. Artımın böyük hissəsi İsraillə ticarət qadağası tətbiq edildikdən sonra qeydə alınmışdı. Bu artım müşahidəçilər tərəfindən malların Fələstin şirkətləri vasitəsilə İsrail bazarına yönləndirilməsi ilə əlaqələndirilirdi. Belə ki, bəzi məhsullar sənədlərdə Fələstin üçün göstərilsə də, sonradan İsrailə çatırdı. 2026-cı ilin sentyabrında “Bianet” nəşri “Oil for Change International” və SOMO təşkilatlarının araşdırmasına istinadən Ceyhan limanından İsrailə neft daşınmasında vasitəçi şirkətlərin rolunu işıqlandırdı. Araşdırmaya görə, iki əmtəə ticarəti şirkəti 2024-cü ilin mayında ticarət qadağası tətbiq edildikdən sonra İsrailə 14 milyon barreldən çox neft göndərmişdi. Materialda bu şirkətlərdən birinin - “Heritage” şirkətinin Türkiyədə iki törəmə müəssisəsinin olduğu da bildirilirdi. Bunlar Ankaranın İsraillə elan etdiyi "sıfır ticarət" siyasətinin, əslində bir mif olduğunu göstərdi. Lakin rəsmi bəyanatların pərdəarxasına nəzər saldıqda, statistik göstəricilər və araşdırmalar elan olunmuş embarqonun əslində bir ticarət mifindən ibarət olduğunu, iqtisadi çarxların fərqli mexanizmlərlə dönməyə davam etdiyini göstərir. Embarqonun elan olunmasından dərhal sonra rəsmi gömrük bəyannamələrində İsrailin adı yoxa çıxsa da, malların axını dayanmadı. Şirkətlər və vasitəçilər ticarəti davam etdirmək üçün praktiki mexanizmlər işə saldılar. Türkiyənin Fələstinə ixracat statistikası embarqodan sonra astronomik dərəcədə yüksəldi. Məsələn, polad, sement və kimyəvi maddələrin Fələstinə ixracında minlərlə faizlə ölçülən sıçrayışlar qeydə alındı. Əslində bu sənədləşmədə yüklər Fələstin şirkətlərinin adına rəsmiləşdirilir, Aşdod və ya Haifa limanlarına çatdırıldıqdan sonra isə İsrail daxili bazarına yönəldilirdi. Türkiyənin özünün İsraildə uzun illərdir fəaliyyət göstərən şirkətləri var. Bunlardan biri “Yılmazlar Construction Group”dur. Adıçəkilən Türkiyə şirkəti İsraildə təxminən 40 ildir fəaliyyət göstərir. Şirkətin İsraildə həyata keçirdiyi layihələr arasında Hayfa limanı, Bloomfield stadionu, “Azrieli Town”, “Electra Landmark”, İsrail Milli Kitabxanası və çoxsaylı yaşayış, biznes kompleksləri var. Üstəlik, şirkətin öz açıqlamasında bildirilir ki, 2026-cı ildə də Türkiyədən İsraildəki layihələrinə işçi qrupları göndərib. Türkiyə limanlarından çıxan yük gəmiləri bu gün də İsrail limanlarına çatır. Məsələ ondadır ki, Türkiyə ilə əlaqəli gəmini müəyyənləşdirmək üçün onun üzərində hansı ölkənin bayrağının dalğalandığına baxmaq kifayət etmir. Çünki Türkiyə gəmiçilik sektorunun böyük hissəsi məhz xarici ölkələrin bayraqları altında fəaliyyət göstərir. Türk Gəmi Sahibləri Assosiasiyasının 2024–2025-ci illəri əhatə edən hesabatına görə, 2025-ci ilin əvvəlinə Türkiyə ilə əlaqəli donanmanın ümumi dedveyti 51,943 milyon tona çatıb. Ümumi tonnajı 1000-dən çox olan gəmilərin sayı isə 2092 olub. Bir tərəfdə Türkiyənin rəsmi mövqeyi var: İsraillə ticarət “sıfırdır”, Türkiyə bayraqlı gəmilərin İsrail limanlarına getməsinə icazə verilmir. Digər tərəfdə isə açıq gəmi izləmə məlumatları və müxtəlif mənbələrdə dərc olunan statistika var: Türkiyə limanlarından çıxan və ya Türkiyə ilə əlaqəli strukturlar tərəfindən idarə olunan xarici bayraqlı gəmilərin İsrailin Hayfa və Aşdod limanlarına hərəkəti qeydə alınır.
Bundan başqa, birbaşa dəniz marşrutlarının bağlanması fonunda Yunanıstan, Bolqarıstan və ya Rumıniya kimi üçüncü ölkələrin limanlarından tranzit məntəqəsi kimi istifadə olunmağa başlandı. Sənədlərdə təyinat ölkəsi dəyişdirilən Türkiyə malları birbaşa və ya dolayısı ilə İsrailə çatdırıldı. Milli Məclisin deputatı Arzuxan Əlizadə bu fonda qeyd edir ki, Türkiyənin İsraillə ticarət əlaqələrini dayandırması ilə bağlı bəyanatları fonunda müxtəlif beynəlxalq ticarət statistikalarında və dəniz daşımaları məlumatlarında fərqli göstəricilərin ortaya çıxması məsələyə daha geniş prizmadan yanaşmağı zəruri edir. O bildirib ki, müasir dünyada iqtisadi münasibətlər yalnız siyasi bəyanatlarla ölçülmür. Ticarət dövriyyəsinin real vəziyyətini müəyyən etmək üçün malların mənşəyi, daşınma marşrutları, gömrük sənədləri və statistik hesabatlar kompleks şəkildə araşdırılmalıdır: “Əgər hər hansı ölkə bir tərəfdən ticarət əlaqələrini tam dayandırdığını bəyan edir, digər tərəfdən isə həmin ölkə mənşəli məhsulların fərqli marşrutlarla qarşı tərəfin bazarına daxil olması barədə məlumatlar ortaya çıxırsa, bu ziddiyyətlərə aydınlıq gətirilməlidir. Burada əsas məsələ siyasi ritorika ilə iqtisadi fəaliyyətin nə dərəcədə uzlaşmasıdır. Türkiyənin İsraillə ticarəti dayandırması barədə qərarının faktiki icrası, üçüncü ölkələr üzərindən həyata keçirilən mümkün daşımalar və şirkətlərin bu prosesdə iştirakı şəffaf şəkildə araşdırılmalıdır. Bununla belə, ayrı-ayrı gəmi marşrutları və ya ticarət statistikaları özlüyündə bütün daşımaların qadağalardan yayınmaq məqsədi daşıdığını sübut etmir. Belə iddiaların təsdiqi üçün etibarlı mənbələrə, konkret müqavilələrə və gömrük məlumatlarına əsaslanan araşdırmalar aparılmalıdır. Digər tərəfdən, Azərbaycanı İsraillə iqtisadi münasibətlərinə görə ittiham edən dairələrin eyni meyarları bütün ölkələrə tətbiq etməsi vacibdir. Əgər Türkiyənin ticarət siyasəti ilə bağlı suallar və ziddiyyətlər mövcuddursa, bunlar da açıq müzakirə edilməli, siyasi mövqelərdən asılı olaraq fərqli yanaşmalara yol verilməməlidir. Beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar etimadı zəiflədir və məsələlərin obyektiv qiymətləndirilməsinə mane olur”. AKP İsrail ilə ticarət qadağası tətbiq etsə də, Fələstin əraziləri vasitəsilə məhsul axınları iqtisadi əlaqələrin faktiki davam etdiyini göstərir.
Tahir TAĞIYEV
