Dünyanın diqqəti yenidən Bakıya yönəlib. Burada keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşü həm də qarşıdakı dövrdə Avrasiyanın siyasi-iqtisadi mənzərəsini müəyyən edəcək. Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə və İran da daxil olmaqla 28 dövləti bir araya gətirir. Bu, təhlükəsizlik, etimadın qurulması və iqtisadi əlaqələrin müzakirəsi üçün hökumətlərarası forumdur. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan tamhüquqlu üzvlər, Türkmənistan isə müşahidəçidir.
Ölkələr hazırda forumu tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevirməyə hazırlaşırlar. Azərbaycan 2024-2026-cı illər üçün AQEM-ə sədrlik edir. Asiya qitəsinin 90 faizini əhatə edən və fərqli siyasi, iqtisadi sistemlərə malik dövlətləri bir araya gətirən platformada yekdil dəstək qazanmaq Azərbaycanın xarici siyasətinin böyük uğurudur. Bu, ölkəmizin tərəfsiz, balanslı və əməkdaşlığa söykənən siyasətinə olan qlobal etimadın göstəricisidir. “Daha güclü AQEM: Asiyada Bağlantılar, Rəqəmsallaşma və Dayanıqlı İnkişaf” şüarı altında həyata keçirilən bu sədrlik ölkənin qitəmiqyaslı dialoq platformalarında rolunu və nüfuzunu artırır.
AQEM-in fəaliyyətində mühüm rol oynayan Azərbaycan, təşkilatın Nizamnaməsinin yekunlaşdırılması və institusiyalaşmanın tamamlanması istiqamətində ardıcıl işlər görüb, təşkilat çərçivəsində yeni mexanizmlərin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Təşkilat çərçivəsində AQEM Qadınlar Şurası və Maliyyə Şurası təsis edilib. İştirakçı dövlətlərin aparıcı universitetlərinin Tərəfdaşlıq Şəbəkəsinin inkişafı davam etdirilib, biznes forumları, gənclər üçün tədbirlər və digər ixtisaslaşmış görüşlər keçirilib. Cari ildə isə təşkilatın institusional inkişafı və praktiki əməkdaşlıq istiqamətləri üzrə işlər davam etdirilib. Bu gün müasir dünyada iqtisadi inkişafın istiqamətləri ayrı-ayrı dövlətlərin daxili ehtiyatları və istehsal imkanları ilə yanaşı, həm də qlobal təchizat zəncirlərinin dayanıqlı olması, rəqəmsal texnologiyaların tətbiq edilməsi, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizlərinin səmərəliliyi və ekoloji tarazlığın qorunması ilə müəyyənləşir. Belə şəraitdə dövlətlərarası əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq iqtisadi layihələrin reallaşdırılması və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Zirvə toplantısının iştirakçıları üçün təhlükəsizlik, nəqliyyat əlaqələri, rəqəmsallaşma və davamlı iqtisadi artım məsələləri xüsusi diqqət mərkəzindədir. AQEM-in əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif iqtisadi inkişaf səviyyəsinə, istehsal potensialına və təbii resurslara malik ölkələri ümumi əməkdaşlıq gündəliyi ətrafında birləşdirməsidir. Bu müxtəliflik qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələrin qurulması üçün geniş imkanlar yaradır. Başqa sözlə, bir tərəfdən texnoloji baxımdan inkişaf etmiş dövlətlərin təcrübəsi digər üzv ölkələr üçün yeni istehsal və idarəetmə imkanları açır, digər tərəfdən isə zəngin təbii resurslara, əlverişli coğrafi mövqeyə və geniş tranzit imkanlarına malik dövlətlər regional iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə töhfə verir. Adıçəkilən təşkilat iqtisadi əməkdaşlıq istiqamətlərini, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafını, təhlükəsiz və səmərəli nəqliyyat dəhlizlərinin yaradılmasını, enerji təhlükəsizliyini, kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsini, informasiya texnologiyalarının tətbiqini, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsini əhatə edir. Qurumun gündəliyində turizm, kənd təsərrüfatı, maliyyə əməkdaşlığı və üzv dövlətlər arasında iqtisadi məlumat mübadiləsi də mühüm yer tutur.
Azərbaycan təşkilatda yer alan müxtəlif ölkələrlə də münasibətlərini dinamik inkişaf etdirir. Məsələn, Özbəkistan Senatı sədrinin birinci müavini Sadık Səfayev bildirib ki, Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana səfəri zamanı iqtisadi əməkdaşlıq və Qarabağın birgə inkişafı ilə bağlı bir sıra sazişlərin imzalanması qarşılıqlı münasibətlərdə yeni mərhələ açacaq. Qarabağda Özbəkistan layihələri artıq həyata keçirilir. Füzulidə Mirzə Uluqbəyin adına məktəb tikilib, Xankəndidə isə geyim fabriki yaradılıb. Avqust ayında Azərbaycan lideri İlham Əliyev Daşkəndin regionun yenidən qurulmasına və iş yerlərinin yaradılmasına verdiyi töhfəni vurğuladı. Yeni müqavilələr iqtisadi iştirakın eyni zamanda Bakının siyasi dəstəyinin əlaməti olduğu bu işi davam etdirə bilər. İki ölkə arasındakı münasibətlər 2026-cı ilin avqust ayında prezidentlər Əbədi Dostluq Müqaviləsini imzaladıqda daha da möhkəmləndi. O dövrdə Mirziyoyev birgə layihə portfelini 5 milyard dollardan çox qiymətləndirmişdi. Hökumətlər ticarət dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdırmaq niyyətindədirlər. Lakin layihə portfeli artıq qoyulan vəsaitə bərabər deyil: bəzi təşəbbüslər hələ həyata keçirilməyib. Maliyyələşdirmə üçün 500 milyon dollar kapitalı olan birgə investisiya şirkətindən istifadə olunur. Avqust görüşündə İlham Əliyev Özbəkistanda otel və yaşayış kompleksləri də daxil olmaqla layihələrə təxminən 160 milyon dollar ayrıldığını açıqladı. Bu, Azərbaycanın Özbəkistan bazarındakı iştirakını genişləndirəcək, Daşkənd isə tikinti və xidmət inkişafı üçün əlavə kapital mənbəyi alacaq. Digər bir addım Azərbaycan Beynəlxalq Bankının Özbəkistan bazarına daxil olmasıdır. Avqust ayında tərəflər “Davr Bank”ın nəzarət səhmlərinin əldə edilməsini nəzərdə tutan “ABB Davr” layihəsinə başlayıblar. Bu tərəfdaşlıq hər iki bazarda biznes əməliyyatlarını sadələşdirə bilər. Əməkdaşlıq tədricən istehsal və ticarətdən kənara çıxaraq bank xidmətlərini də əhatə edir. Nəqliyyat planları da daha konkretləşir. İlham Əliyevin sözlərinə görə, ölkələr arasında tranzit daşımaları 2025-ci ildə 1,4 milyon tona, 2026-cı ilin birinci yarısında isə 675 min tona çatacaq ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 12,2% artım deməkdir. Avqust ayında Mirziyoyev Xəzər dənizində birgə donanmanın yaradılmasını intensivləşdirmək niyyətində olduğunu açıqladı. Daşkənd üçün bu, istehsalını xarici bazarlarla daha etibarlı şəkildə əlaqələndirmək yönündə bir fürsətdir. Bakı əlavə yük daşımalarında və liman infrastrukturundan daha çox istifadədə maraqlıdır. Eyni zamanda, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan Xəzər dənizi üzərindən elektrik enerjisinin ötürülməsi və Avropaya ixrac potensialı üçün nəzərdə tutulmuş yaşıl enerji dəhlizini təşviq edirlər. Hələlik bu, layihənin yalnız inkişaf mərhələsidir, faktiki təchizat deyil. Sadır Japarovun səfəri ərəfəsində Qırğızıstanla münasibətlərdə mühüm bir inkişaf baş verdi. 13 oktyabrda Azərbaycan parlamenti 31 iyul 2026-cı ildə Çolpon-Atada imzalanmış Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqaviləni, beynəlxalq avtomobil nəqliyyatı haqqında müqaviləni və birgə inkişaf fondu haqqında müqaviləyə dəyişiklikləri təsdiqlədi. Bu parlament qərarı iyul müqavilələrinin həyata keçirilməsini sürətləndirir, lakin hələlik müqavilənin qüvvəyə minməsi üçün bütün prosedurların tamamlandığını bildirmir. Yaxınlaşmanın praktik əsası var. Özbəkistan istehsal və ixrac marşrutlarında, Qırğızıstan isə investisiya, turizm və nəqliyyat əlaqələrində maraqlıdır. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında mövqeyini gücləndirir. İndi yeni müqavilələrin şərtləri və layihələrin başlama tarixləri çox vacib olacaq: onlar siyasi ittifaqın iqtisadi gəlirlərini nümayiş etdirəcək.
Ramil QULİYEV
