Məlum olduğu kimi, Ermənistanda “Amulsar” qızıl mədəninin işlənməsinə rəsmi olaraq start verilib. Nikol Paşinyan mədənin ölkənin ÜDM-ni artıracağını, yeni investisiyalar cəlb edəcəyini və minlərlə iş yeri yaradacağını vəd edir, ərazi idarəetmə və infrastruktur naziri David Xudatyan isə layihənin nə ətraf mühit, nə də turizm üçün problem yaratmayacağına əmindir. Amma mənzərənin tamam başqa olacağı gəzlənilir.
“Amulsar” mədəni Ermənistanda “Sotk”dan sonra ikinci ən böyük qızıl mədənidir. Burada təxminən 74 min tondan çox qızıl və 294 min tondan çox gümüş ehtiyatları var. Qızıl mədəni ölkənin cənub-şərqində, iki əyalətin - Vayots Dzor və Sünik əyalətlərinin sərhədində yerləşir. Cermuk kurort şəhəri Amulsar dağındakı mədəndən təxminən 13 kilometr, Keçut su anbarından 5 kilometr və Göyçə gölündən 50 kilometr məsafədə yerləşir. “Lydian Armenia” şirkəti 2005-ci ildə mədəndə qızıl aşkar edib və 2012-ci ildə Serj Sarkisyan hökuməti ilə mədənin işlənməsi üçün müqavilə imzalanıb. 2016-cı ildə hökumət şirkətə əməliyyatlara başlamaq üçün son icazə verib. Mədənin ilk qızılını 2018-ci ildə hasil etməsi planlaşdırılırdı, lakin bu baş vermədi. Əməliyyatların dayandırılmasına ətraf mühit fəalları və yerli sakinlərin kütləvi etirazları səbəb oldu. Onlar “Amulsar”da qızıl hasilatının ekoloji fəlakətə, o cümlədən şirin sulu Göyçə gölünün su hövzələri və mədənin yaxınlığındakı kənd təsərrüfatı torpaqlarının çirklənməsinə səbəb olacağını iddia etdilər. Turizm sənayesi nümayəndələri müalicəvi bulaqları ilə məşhur olan SPA kurortu olan Cermukun mədənin inkişafı səbəbindən cəlbediciliyini itirəcəyindən qorxurdular.
Nikol Paşinyan hökuməti dövründə ətraf mühit münaqişəsi və məhkəmə çəkişmələri təxminən səkkiz il davam etdi: auditlər aparıldı, ətraf mühitə təsirin hərtərəfli qiymətləndirilməsi hazırlandı, müxtəlif ətraf mühit hesabatları dərc edildi. 2018-ci ilin yayında Ermənistan prokurorluğu hətta “Lydian Armenia” şirkətinə qarşı ətraf mühitə dəyən ziyana görə cinayət işi açdı və bu iş üç il sonra dayandırıldı. Layihə yalnız 2023-cü ildə bərpa edildi: Ermənistan “Lydian Armenia” şirkəti ilə anlaşma memorandumu imzaladı və hökumətə layihədə 12,5 faiz pay verdi. Mədəndə əməliyyatların bərpası daha üç il çəkdi və bundan sonra nəhayət 2026-cı ilin oktyabr ayının əvvəlində hasilat başladı.
“Amulsar” yatağı geoloji xüsusiyyət olaraq Ermənistan dövlətinə məxsusdur. Lakin onun işlənməsi üçün lisenziya layihədə 87,5 faiz paya sahib olan “Lydian Armenia”ya məxsusdur. “Lydian Armenia” 2023-cü ildə Dubayda qeydiyyatdan keçmiş “United”in törəmə müəssisəsidir. Onun mülkiyyəti ictimaiyyətə məlum deyil. 2021-ci ilə qədər “Lydian Armenia”nın əsas səhmdarları Amerika və Britaniya şirkətləri, eləcə də Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı və İsveç kredit korporasiyası olan “Lydian International”a məxsus idi. “Lydian Armenia” “Amulsar” yatağına 600 milyon dollar sərmayə qoyub, əlavə 150 milyon dollar isə Ermənistanın ən böyük bankı olan “Ameriabank” tərəfindən təmin edilib.
Ermənistanın iqtisadiyyat naziri Gevorq Papoyanın sözlərinə görə, “Amulsar” mədəni tam gücü ilə 6,5 ton qızıl hasil edəndə ölkə büdcəsinə ildə 130 milyon dollara qədər vergi daxil olacaq və Ermənistan hökumətinin layihədəki payı sayəsində ÜDM artımı 1,5% artacaq. Britaniya Geoloji Xidmətinin məlumatına görə, ən böyük qızıl həcmi 2020-ci ildə Ermənistanda hasil edilib - təxminən 5,9 ton. Əsas istehsal mənbəyi 2020-ci ilə qədər tamamilə Ermənistanın nəzarəti altında olan “Sotk” mədənidir. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Kəlbəcər rayonunun azad edilməsindən sonra onun bir hissəsi Azərbaycana qaytarılıb. Nəticədə, Ermənistanda qızıl istehsalı 2024-cü ildə 700 kiloqrama düşüb.
“Lydian Armenia” şirkətinin təsisçisi Hayk Aloyan mədənin rəsmi açılış mərasimində bildirib ki, layihə ən azı 40 il fəaliyyət göstərəcək və çıxarılan məhsul - qızıl və gümüşün ərintisi saflaşdırma üçün İsveçrəyə göndəriləcək. Mədənin açılış mərasimində çıxış edən baş nazir Nikol Paşinyan qızıl hasilatının ətraf mühitə mənfi təsiri ilə bağlı bütün məsələlərin həll olunduğunu və başqa heç bir risk olmadığını bildirdi. Baş nazir əlavə etdi ki, “Amulsar” mədənində qızıl hasilatı ekoloji və sosial məsuliyyət standartları çərçivəsində aparılacaq ki, bu da öz növbəsində gələcək inkişaf üçün açardır. “Lydian Armenia” şirkətinin rəsmi veb saytında təbiətin şirkətin dəyərlərindən biri olduğu və ətraf mühitə məsuliyyətli münasibətin onun vəzifə və öhdəliyi olduğu bildirilir. AYİB və Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının standartlarına əsaslanaraq, “Lydian Armenia” potensial riskləri müəyyən etmək və azaltmaq üçün ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi sənədləri hazırlayıb. Layihə iqtisadi gəlir və faydalı qazıntıların hasilatını vəd etsə də, dağ-mədən fəaliyyətinin su ehtiyatlarına, biomüxtəlifliyə və torpaq örtüyünə mümkün təsirləri ciddi araşdırma tələb edir. Əsas narahatlıq bu risklərin Ermənistanın sərhədləri daxilində qalmaması, su hövzələri vasitəsilə qonşu ölkələrə də yayıla bilməsi ilə bağlıdır. Beynəlxalq təşkilatların və ekoloji ekspertlərin hesabatlarında “Amulsar”ın su ehtiyatları üçün yarada biləcəyi təhlükələrə xüsusi diqqət yetirilir. “Amulsar” layihəsi ilə bağlı əsas ekoloji risklərdən biri turşu mədən drenajıdır. Bu proses sulfidli süxurların hava və su ilə təması nəticəsində turş mühitin yaranması və ağır metalların suda həll olaraq ətraf mühitə yayılması ilə əlaqədardır. Nəticədə qurğuşun, arsen, nikel və digər potensial zərərli elementlər yeraltı sulara, bulaqlara və çaylara qarışır. Qızılın çıxarılması zamanı sianiddən istifadə edilməsi də əlavə risk yaradır. Filizdən qızılın ayrılması üçün tətbiq edilən sianidli yuyulma texnologiyasında tullantı sularının və kimyəvi maddələrin ətraf mühitə sızması ehtimalı mövcuddur. “Amulsar”ın Azərbaycan üçün əhəmiyyəti, ilk növbədə, transsərhəd su ehtiyatları ilə bağlıdır. Layihə Arpa, Vorotan və Darb çaylarının su toplama sahələrinə yaxın ərazidə yerləşir. Bu su sistemlərinin bir qismi Araz çayı hövzəsi ilə əlaqəlidir. Əgər mədən tullantılarından yaranan çirkləndiricilər çaylara və yeraltı sulara daxil olaraq aşağı axın istiqamətində hərəkət edərsə, nəzəri olaraq Azərbaycanın su ehtiyatları üçün də risk yarana bilər. Mümkün nəticələrə suyun kimyəvi tərkibinin dəyişməsi, suvarma suyunun keyfiyyətinin pisləşməsi, su orqanizmlərinə zərər və çirkləndiricilərin qida zəncirində toplanması daxildir. Lakin bu ehtimalların reallaşması çirkləndiricilərin hansı istiqamətdə və hansı konsentrasiyada yayılmasından asılıdır. Mədən ərazisində tikinti, süxurların çıxarılması, tullantıların toplanması və tozun yayılması təbii landşaftın pozulmasına, bitki örtüyünün azalmasına və canlıların yaşayış mühitinin parçalanmasına səbəb olur. Ağır metalların və digər çirkləndiricilərin su hövzələrinə daxil olması isə ekosistemlərdə uzunmüddətli dəyişikliklər yaradır.
Samirə SƏFƏROVA
