Müasir dövrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik, siyasi sabitlik, iqtisadi əməkdaşlıq və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə Asiya qitəsi geniş ərazisi, böyük əhalisi, zəngin təbii ehtiyatları və müxtəlif geosiyasi maraqları ilə beynəlxalq münasibətlərin əsas mərkəzlərindən biridir. Bu regionda sülhün və sabitliyin qorunması yalnız ayrı-ayrı dövlətlər üçün deyil, bütövlükdə dünya birliyi üçün vacibdir. Məhz bu məqsədlə yaradılmış Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə (AQEM) Asiyada dialoqun, əməkdaşlığın və etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən mühüm beynəlxalq platformadır. Azərbaycanın bu təşəbbüsdə iştirakı, təşkilatın fəaliyyətinə verdiyi töhfələr və Bakının beynəlxalq tədbirlər üçün ev sahibi kimi rolu ölkənin xarici siyasətində xüsusi yer tutur.
Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışı zamanı prezident İlham Əliyev qeyd edib: “İlk növbədə, 2024-cü ildə Azərbaycanın sədrliyinə göstərilən yekdil dəstəyə görə AQEM-in bütün üzv dövlətlərinə minnətdarlığımı bildirirəm. Biz bunu hörmət və etimad əlaməti, həmçinin bir sıra beynəlxalq platformalarda sədrlik fəaliyyətimizə dəstəyin nümayişi hesab edirik... Azərbaycan AQEM-ə iki il ərzində sədrliyi müddətində onun gücləndirilməsinə prioritet diqqət ayırmış və nəqliyyat, bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil, elm və digər sahələrdə əməkdaşlığı fəal şəkildə təşviq etmişdir. Bütün üzv dövlətlərin yekdil dəstəyi ilə həyata keçirilmiş müxtəlif təşəbbüslərimiz nəticəsində hazırda AQEM institusional və hüquqi baxımdan daha güclüdür. Üzvlərinin sayı genişlənmişdir və öz coğrafi məkanında təhlükəsizliyin, iqtisadi rifahın və qarşılıqlı anlayışın təşviqi naminə dialoqu və qarşılıqlı fəaliyyəti inkişaf etdirmək üçün imkanları əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlənmişdir”.
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin yaradılması ideyası 1992-ci ildə Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev tərəfindən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının tribunasından irəli sürülüb. Təşəbbüsün əsas məqsədi Asiyada təhlükəsizlik problemlərinin həlli üçün dövlətlər arasında müntəzəm dialoq mexanizmi yaratmaq idi. 2002-ci ildə keçirilən ilk sammitlə bu təşəbbüs institusional inkişaf yolunda mühüm mərhələyə qədəm qoydu. AQEM-in əsas məqsədi Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsi, dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın artırılması, fikir ayrılıqlarının dinc vasitələrlə həlli və əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Təşkilatın fəaliyyət istiqamətləri siyasi-hərbi təhlükəsizliklə yanaşı, iqtisadi əməkdaşlığı, ekoloji məsələləri, humanitar əlaqələri və yeni təhlükəsizlik çağırışlarına qarşı birgə fəaliyyəti də əhatə edir. AQEM-in fərqləndirici xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada müxtəlif siyasi sistemlərə, tarixi təcrübələrə və regional maraqlara malik dövlətlər ümumi problemləri müzakirə etmək imkanı əldə edirlər. Belə bir platforma qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə, gərginliyin azaldılmasına və regional əməkdaşlıq üçün əlverişli şəraitin formalaşmasına kömək edir. Bununla yanaşı, AQEM-in qərarları və təşəbbüsləri üzv dövlətlərin siyasi iradəsindən və onların razılaşdırılmış öhdəlikləri həyata keçirmək istəyindən asılıdır. Bakıda AQEM çərçivəsində keçirilən görüşlər və beynəlxalq tədbirlər Asiya ölkələrinin nümayəndələrinin bir araya gəlməsi, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi və əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinin müzakirəsi baxımından əhəmiyyətlidir. Belə görüşlər zamanı regional təhlükəsizlik, iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat dəhlizləri, enerji əməkdaşlığı və humanitar münasibətlər kimi məsələlər diqqət mərkəzində ola bilər. Bakının beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın diplomatik əlaqələrinin genişlənməsinə və ölkənin beynəlxalq platformalarda iştirakının artmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, belə tədbirlər müxtəlif ölkələrin mövqelərinin birbaşa müzakirəsinə, anlaşılmazlıqların azaldılmasına və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsinə imkan verir.
Azərbaycan AQEM-in yaradılması ideyasını ilk mərhələdən dəstəkləyən və təşkilatın fəaliyyətində fəal iştirak edən dövlətlərdən biridir. Ölkəmiz 1999-cu ildə Almatıda keçirilmiş ilk Nazirlər Görüşündə iştirak edib, təşkilatın əsasını qoyan sənədlərin hazırlanması prosesinə qoşulub. Sonrakı illərdə Azərbaycan AQEM çərçivəsində müxtəlif təşəbbüslərlə çıxış edərək, ekspert görüşlərinin və beynəlxalq tədbirlərin təşkilinə töhfə verib. Azərbaycanın təşkilat çərçivəsində fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri təhlükəsiz və səmərəli nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafıdır. Bu sahədə ölkəmizin koordinator kimi fəaliyyəti onun coğrafi mövqeyi və beynəlxalq nəqliyyat layihələrində iştirakı ilə uzlaşır. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutları Asiya ölkələri arasında ticarətin genişləndirilməsi, yükdaşımaların sürətləndirilməsi və iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın bu sahədəki təcrübəsi AQEM üzvləri arasında nəqliyyat və logistika əməkdaşlığının inkişafına imkan yaradır. Azərbaycanın AQEM-də sədrliyi ölkənin təşkilatın inkişafına verdiyi töhfələrin yeni mərhələsidir. 17 dekabr 2024-cü ildə keçirilmiş Nazirlər Şurasının yeddinci iclasında sədrliyin 2024–2026-cı illər üçün Qazaxıstandan Azərbaycana keçməsi rəsmiləşdirilib. Azərbaycanın sədrliyi dövründə irəli sürdüyü əsas prioritetlər bağlantıların inkişafı, rəqəmsallaşma və Asiyada dayanıqlı iqtisadi artımın təşviqidir. Bununla yanaşı, təşkilatın institusional imkanlarının gücləndirilməsi, etimad tədbirlərinin praktik nəticələrinin artırılması və digər beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi də diqqət mərkəzindədir. Bu prioritetlər Azərbaycanın xarici siyasətində çoxtərəfli diplomatiyanın əhəmiyyətini göstərir. Müxtəlif dövlətlərin maraqlarını uzlaşdırmaq, qarşılıqlı faydalı təşəbbüsləri dəstəkləmək və regional problemlərin müzakirəsi üçün şərait yaratmaq sədrliyin əsas vəzifələrindəndir. Bununla belə, AQEM çərçivəsində əldə olunan nəticələr yalnız sədr ölkənin fəaliyyəti ilə deyil, bütün üzv dövlətlərin iştirakı və ortaq qərarların icrası ilə müəyyən olunur. Bakıda AQEM-in yeddinci sammiti Azərbaycanın 2024–2026-cı illərdə təşkilata sədrliyinin mühüm yekun mərhələlərindən biridir. Sammit Asiya ölkələrinin dövlət və hökumət rəhbərlərinin, eləcə də yüksək səviyyəli nümayəndələrin regional və beynəlxalq məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparması üçün əhəmiyyətli imkan yaradır. Sammitin əsas əhəmiyyəti təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi ilə məhdudlaşmır. İqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin səmərəliliyinin artırılması, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, ekoloji problemlərin həlli və dayanıqlı inkişaf kimi məsələlər də dövlətlər arasında əməkdaşlığın vacib istiqamətləridir. Bu sahələrdə ortaq yanaşmaların formalaşdırılması Asiya ölkələrinin iqtisadi potensialından daha səmərəli istifadə etməyə kömək edə bilər. Bakıda keçirilən sammitin digər mühüm tərəfi AQEM-in institusional inkişafı ilə bağlıdır. Təşkilatın daha səmərəli beynəlxalq quruma çevrilməsi, fəaliyyət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın konkret layihələrlə möhkəmləndirilməsi müzakirələrin vacib istiqamətlərindəndir. Sammit çərçivəsində təşkilatın Nizamnaməsinin imzalanmasının nəzərdə tutulması da onun institusional inkişafı baxımından əhəmiyyətli mərhələ kimi qiymətləndirilir.
AQEM-in gələcək fəaliyyəti bir sıra çağırışlarla bağlıdır. Asiyada mövcud olan geosiyasi rəqabət, regional münaqişələr, iqtisadi qeyri-bərabərlik, iqlim dəyişiklikləri və rəqəmsal təhlükəsizlik problemləri dövlətlər arasında daha sıx əməkdaşlığı zəruri edir. Bu məsələlərin həlli üçün siyasi dialoqla yanaşı, konkret layihələrə və davamlı əməkdaşlıq mexanizmlərinə ehtiyac var. Azərbaycanın sədrliyi dövründə nəqliyyat bağlantılarının, rəqəmsallaşmanın və dayanıqlı inkişafın ön plana çəkilməsi təşkilatın praktik fəaliyyət imkanlarını genişləndirə bilər. Xüsusilə nəqliyyat və logistika sahəsində məlumat mübadiləsi, rəqəmsal sistemlərin uyğunlaşdırılması, ticarət prosedurlarının asanlaşdırılması və ekoloji cəhətdən daha səmərəli həllərin təşviqi üzv dövlətlər üçün qarşılıqlı fayda yarada bilər. Bununla yanaşı, etimadın möhkəmləndirilməsi üçün dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət əsas şərtlər olaraq qalır. Müxtəlif mövqelərə malik ölkələrin bərabərhüquqlu dialoqu, fikir ayrılıqlarının dinc yollarla həlli və əldə edilmiş razılaşmaların ardıcıl icrası AQEM-in regional təhlükəsizliyə töhfəsini artıran amillərdir.
Tahir TAĞIYEV
