Məlumdur ki, Azərbaycanın səhiyyə sistemində həyata keçirilən institusional dəyişikliklər dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, tibbi xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və əhalinin sağlamlığının daha səmərəli qorunması baxımından böyük önəm kəsb edir. Bu baxımdan, TƏBİB-in Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilməsi məsələsinə yalnız inzibati struktur dəyişikliyi kimi deyil, icbari tibbi sığortanın tətbiqi ilə başlanan keçid mərhələsindən vahid, koordinasiyalı və nəticəyönümlü səhiyyə idarəetmə modelinə keçidin tərkib hissəsi kimi yanaşmaq lazımdır. Xatırladaq ki, prezident İlham Əliyev Səhiyyə sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında fərman imzalayıb.
Fərmanla "Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi" publik hüquqi şəxs Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilib. Müəyyən edilir ki, publik hüquqi şəxsin hüquq və öhdəlikləri, habelə əmlakı Nazirliyin tabeliyində "Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi" publik hüquqi şəxsə keçir. TƏBİB-in nizamnamə fondu publik hüquqi şəxsin əmlakı hesabına formalaşır. TƏBİB "Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş qaydada dövlət qeydiyyatına alındığı günədək publik hüquqi şəxs fəaliyyətini davam etdirir və onun Müşahidə Şurasının səlahiyyətlərini Nazirliyin yaratdığı komissiya həyata keçirir. TƏBİB-in fəaliyyətinə cari rəhbərliyi nazirlik tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən sədr və onun 4 müavinindən ibarət İdarə Heyəti həyata keçirir. Qeyd edək ki, TƏBİB-in yaradılması öz dövrünün tələblərindən irəli gələn zəruri və strateji addım idi. İndi isə səhiyyə sisteminin inkişafında yeni mərhələnin əsas məqsədi əldə edilmiş təcrübəni vahid idarəetmə çərçivəsində birləşdirmək, paralel fəaliyyət göstərən mexanizmləri uzlaşdırmaq və dövlətin səhiyyə siyasətinin icrasında daha yüksək səmərəliliyə nail olmaqdır. Başqa sözlə, söhbət əvvəlki mərhələdə yaradılmış institusional imkanların yeni keyfiyyət səviyyəsinə yüksəldilməsindən gedir. İcbari tibbi sığortaya keçid Azərbaycan səhiyyəsi qarşısında yeni maliyyələşmə prinsiplərinə, xidmətlərin təşkili qaydalarına və idarəetmə mexanizmlərinə uyğunlaşmaq kimi ciddi vəzifələr qoyurdu. Uzun müddət ənənəvi idarəetmə modeli əsasında fəaliyyət göstərən dövlət tibb müəssisələrinin yeni sistemə uyğunlaşdırılması sadəcə maliyyələşmə mexanizminin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bunun üçün xəstəxanaların idarə edilməsində müasir yanaşmaların tətbiqi, resurslardan istifadənin optimallaşdırılması, xidmətlərin əlçatanlığının artırılması və fəaliyyət nəticələrinin qiymətləndirilməsi tələb olunurdu. Məhz bu şəraitdə dövlət tibb müəssisələrinin gündəlik fəaliyyətinin idarə edilməsi, onların yeni maliyyələşmə sisteminə uyğunlaşdırılması və əməliyyat çevikliyinin artırılması üçün ayrıca idarəetmə strukturuna ehtiyac yaranmışdı. TƏBİB-in yaradılması bu ehtiyacın qarşılanmasına xidmət edirdi. Yeni strukturun əsas üstünlüyü dövlət tibb müəssisələrinin fəaliyyətinə daha operativ müdaxilə etmək, idarəetmə problemlərini birbaşa müəssisələrin səviyyəsində müəyyənləşdirmək və onların həlli üçün çevik mexanizmlər formalaşdırmaq imkanında idi. Xəstəxanaların idarə olunmasının ixtisaslaşmış quruma həvalə edilməsi səhiyyə sistemində institusional yenilənmənin sürətləndirilməsi üçün mühüm vasitəyə çevrildi. Bu baxımdan, TƏBİB-in yaradılmasını əvvəlki idarəetmə modelinin dəyişdirilməsi və icbari tibbi sığortanın tələblərinə uyğunlaşma prosesinin sürətləndirilməsi istiqamətində atılmış taktiki və strateji addım kimi qiymətləndirmək mümkündür. İslahatların məntiqi göstərir ki, hər bir institusional model konkret dövrün ehtiyaclarına cavab verməklə yanaşı, zaman keçdikcə yeni tələblərə uyğunlaşdırılmalıdır. Keçid dövründə operativ idarəetmə və institusional uyğunlaşma əsas prioritetlər olduğu halda, sistem müəyyən yetkinlik səviyyəsinə çatdıqdan sonra diqqət vahid strategiyanın formalaşdırılmasına, koordinasiyanın gücləndirilməsinə və nəticələrin sistemli şəkildə qiymətləndirilməsinə yönəlir. TƏBİB-in Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilməsi də bu kontekstdə yeni idarəetmə mərhələsinə keçid kimi nəzərdən keçirilə bilər. Burada əsas məsələ ayrı-ayrı qurumların mövcudluğu deyil, onların fəaliyyətinin ümumi səhiyyə siyasəti çərçivəsində nə dərəcədə uzlaşdırılmasıdır. Səhiyyə Nazirliyi ölkənin səhiyyə siyasətinin formalaşdırılması, prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi, normativ tənzimləmə və sistemin inkişaf istiqamətlərinin müəyyən edilməsi baxımından mühüm institusional rola malikdir. Dövlət tibb müəssisələrinin idarə edilməsinin bu strateji çərçivə ilə daha sıx əlaqələndirilməsi siyasətin hazırlanması ilə onun praktik icrası arasında əlaqəni gücləndirmək potensialına sahibdir. Belə yanaşma qərarların qəbulunda vahid baxışın formalaşdırılmasına, resursların ümumi prioritetlərə uyğun bölüşdürülməsinə və səhiyyə sisteminin fəaliyyətinin daha bütöv şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan yarada bilər. Bununla belə, institusional birləşmənin özü avtomatik olaraq səmərəliliyə zəmanət vermir. Uğur yeni idarəetmə modelinin necə qurulmasından, səlahiyyətlərin necə bölüşdürülməsindən və nəticələrin hansı meyarlarla ölçülməsindən asılı olacaq. İslahatın əsas strateji hədəflərindən biri səhiyyə sistemində vahid strateji idarəetmənin formalaşdırılmasıdır. Bu, ölkənin səhiyyə prioritetlərinin, maliyyə imkanlarının, tibbi xidmətlərə olan tələbatın və insan resurslarının vahid yanaşma əsasında əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Paralel idarəetmə mexanizmlərinin mövcudluğu müəyyən şəraitdə çevikliyi təmin edə bilsə də, uzunmüddətli perspektivdə funksiyaların təkrarlanması, qərarların uzlaşmaması və məsuliyyət bölgüsünün mürəkkəbləşməsi kimi problemlər yarada bilər. Vahid idarəetmə yanaşması bu risklərin azaldılmasına və qərarların daha koordinasiyalı qəbuluna şərait yarada bilər. Digər mühüm istiqamət məsuliyyət və hesabatlılığın artırılmasıdır. Səhiyyə sistemində hər bir idarəetmə səviyyəsinin səlahiyyətləri və məsuliyyət dairəsi aydın müəyyən edilməlidir. Xəstəxanaların fəaliyyəti yalnız maliyyə vəsaitlərinin mənimsənilməsi və ya göstərilən xidmətlərin sayı ilə deyil, tibbi xidmətlərin keyfiyyəti, pasiyentlərin məmnunluğu, gözləmə müddətləri və sağlamlıq nəticələri ilə də qiymətləndirilməlidir. Nəticəyönümlü idarəetmə modeli qurumların fəaliyyətini konkret göstəricilər əsasında müqayisə etməyə, mövcud problemləri vaxtında aşkarlamağa və idarəetmə qərarlarının real təsirini ölçməyə imkan verəcək. Bu yanaşmanın mühüm şərti isə hesabatlılığın formal prosedura çevrilməməsi, əldə edilən nəticələrin qərarların təkmilləşdirilməsində istifadə olunmasıdır. Səhiyyə islahatlarının əsas məqsədi institusional strukturları dəyişdirmək deyil, vətəndaşın aldığı tibbi xidmətin keyfiyyətini yüksəltməkdir. Buna görə də yeni idarəetmə modelinin uğuru ilk növbədə pasiyentlərin gündəlik həyatında hiss edilən dəyişikliklərlə ölçülməlidir. Dövlət tibb müəssisələrində vahid keyfiyyət standartlarının tətbiqi, tibbi xidmətlərin qiymətləndirilməsi üçün şəffaf meyarların müəyyənləşdirilməsi və pasiyent rəylərinin idarəetmə prosesinə daxil edilməsi bu istiqamətdə mühüm addımlar ola bilər. Eyni zamanda, regionlar arasında tibbi xidmətlərin əlçatanlığı və keyfiyyəti baxımından mövcud fərqlərin azaldılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vətəndaşın yaşadığı ərazidən asılı olmayaraq zəruri tibbi xidmətlərə çıxış əldə etməsi, xəstəxanalarda müraciət və müalicə proseslərinin sadələşdirilməsi, tibbi xidmət üçün gözləmə müddətlərinin azaldılması və pasiyent hüquqlarının qorunması vahid idarəetmə modelinin əsas prioritetləri olmalıdır. Burada özəl tibb sektoru ilə rəqabət məsələsi də əhəmiyyətlidir. Dövlət xəstəxanaları müasir menecment, texnoloji yeniliklər, peşəkar kadr siyasəti və xidmət mədəniyyəti baxımından inkişaf etməlidir. Məqsəd yalnız rəqabətədavamlı müəssisələr yaratmaq deyil, dövlət səhiyyəsinin keyfiyyətini və əhalinin bu sistemə etimadını yüksəltməkdir. Yeni mərhələnin uğuru rəqəmsal inteqrasiyanın gücləndirilməsindən də asılıdır. Səhiyyə müəssisələrində məlumat sistemlərinin əlaqələndirilməsi, tibbi məlumat mübadiləsinin təkmilləşdirilməsi və qərarların etibarlı məlumatlar əsasında qəbul edilməsi idarəetmənin keyfiyyətini yüksəldə bilər. Rəqəmsal həllər xəstələrin tibbi tarixçələrinin daha səmərəli idarə olunmasına, xidmətlərdə təkrarlanmanın azaldılmasına, resurs ehtiyaclarının düzgün proqnozlaşdırılmasına və maliyyə axınlarına nəzarətin gücləndirilməsinə imkan yaradır. Bununla yanaşı, şəxsi tibbi məlumatların məxfiliyi və informasiya təhlükəsizliyi də əsas prinsiplərdən biri olmalıdır. Tibbi təhsillə səhiyyə sisteminin real ehtiyaclarının uzlaşdırılması da strateji əhəmiyyət daşıyır. Kadr hazırlığı, ixtisaslaşma, fasiləsiz peşəkar inkişaf və həkimlərin regionlar üzrə düzgün bölüşdürülməsi vahid planlaşdırma əsasında həyata keçirilməlidir. Səhiyyə müəssisələrinin ehtiyacları ilə tibb təhsili sisteminin imkanları arasında əlaqənin gücləndirilməsi həm xidmətlərin keyfiyyətinə, həm də insan resurslarından istifadənin səmərəliliyinə müsbət təsir göstərə bilər. Maliyyə dayanıqlılığı isə bu dəyişikliklərin bütün istiqamətlərini birləşdirən amildir. İcbari tibbi sığortanın imkanlarından səmərəli istifadə, xərclərin əsaslandırılması, xidmətlərin nəticələrinə uyğun maliyyələşmə və resursların prioritet ehtiyaclara yönəldilməsi səhiyyə sisteminin uzunmüddətli dayanıqlılığını təmin etmək üçün vacibdir. TƏBİB-in yaradılması icbari tibbi sığortaya keçid prosesinin idarə olunması və dövlət tibb müəssisələrinin yeni sistemə uyğunlaşdırılması baxımından mühüm institusional mərhələ kimi dəyərləndirilə bilər. Onun Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilməsi isə səhiyyə sistemində strateji koordinasiyanın gücləndirilməsi və idarəetmənin vahid çərçivədə qurulması üçün yeni imkanlar yarada bilər. Lakin bu dəyişikliklərin real uğuru strukturun adından və ya inzibati tabelikdən daha çox, tətbiq edilən idarəetmə mexanizmlərinin səmərəliliyindən asılı olacaq. Bunun üçün səlahiyyət bölgüsü dəqiq müəyyənləşdirilməli, xəstəxanaların əməliyyat çevikliyi qorunmalı, rəhbərlərin məsuliyyəti artırılmalı və fəaliyyətin qiymətləndirilməsi ölçülə bilən göstəricilər əsasında aparılmalıdır. Ən başlıcası, səhiyyə islahatlarının mərkəzində vətəndaş dayanmalıdır. Daha əlçatan tibbi xidmətlər, yüksək müalicə keyfiyyəti, maliyyə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsi, peşəkar tibbi kadrlar və pasiyent məmnunluğu yeni modelin əsas nəticə göstəriciləri olmalıdır. Beləliklə, TƏBİB-in yaradılması ilə başlanan institusional yenilənmə prosesi yeni mərhələdə vahid strateji idarəetmə, koordinasiya və nəticəyönümlü fəaliyyət prinsipləri ilə davam etdirilə bilər. Hədəf sadəcə idarəetmə strukturlarını birləşdirmək deyil, daha çevik, şəffaf, maliyyə baxımından dayanıqlı və vətəndaş yönümlü səhiyyə sistemi formalaşdırmaqdır.
Samirə SƏFƏROVA
