Mehmet Gökhan Özçubukçu: “…Burada əsas məsələ Trampın irəli sürdüyü iki məqsədin eyni vaxtda nə dərəcədə həyata keçirilə biləcəyidir”
Tramp Rusiyaya qarşı “cəhənnəm sanksiyaları”ndan imtina etməsinin səbəblərini izah edib. Donald Tramp Ukrayna və İranın qarşısının alınması ilə bağlı danışıqların xeyrinə Rusiyaya qarşı “cəhənnəm sanksiyaları”nın tətbiqini təxirə saldığını bildirib. ABŞ prezidentinin sözlərinə görə, o, “zəruri hesab etdiyi zaman” sanksiyaları tətbiq edəcək.
ABŞ prezidenti Donald Tramp Ukraynaya qarşı müharibə ilə bağlı danışıqlar masasında saxlamaq və İrana kömək etməsinin qarşısını almaq üçün Rusiyaya qarşı “cəhənnəm sanksiyaları”nın tətbiqini təxirə saldığını açıqlayıb. O, bu mesajı TruthSocial sosial media platformasında paylaşıb.
“Rusiya ilə bağlı qərarım çox sadədir. Hazırda Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə üçün sülh danışıqları aparıram və Rusiyanı axmaqcasına danışıqlar masasından uzaqlaşdıracaq heç bir addım atmaq istəmirəm”, - deyə Donald Tramp yazıb. O, əlavə edib ki, Moskva ilə danışıqlarda, xüsusən də məhbusların azad edilməsi məsələsində “əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edilib”.
“Bu sənədi indi imzalamaq məhz həmin arzuolunmaz nəticəyə gətirib çıxaracaq. Mən onu sonradan, lazım bildiyim zaman imzalaya bilərəm!” - deyə respublikaçı mərhum senator Lindsi Qrehemin təklif etdiyi qanun layihəsinə istinad edərək davam edib.
“Bəlkə də daha əhəmiyyətlisi, Rusiya İrana demək olar ki, heç bir yardım göstərmir - heç olmasa bacardığı qədər. Mən bunu belə saxlamaq istəyirəm - və axmaq insanlar müdaxilə etməsə, edəcək”, - deyə ABŞ prezidenti əlavə edib.
Tramp Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinə son qoymaq istədiyini bildirib, Zelenskinin isə "bu müharibəyə son qoymaq istəyi yoxdur və yəqin ki, heç vaxt etməyib".
"İki il əvvəl o, indikindən daha yaxşı bir razılaşma əldə edə bilərdi. Ölkəsi xarabalığa çevrilib, ərazisinin böyük bir hissəsi itirilib, artıq dənizlərə və okeanlara çıxışı yoxdur və kişi əhalisi azalıb, yaralanıb və ya öldürülüb", - deyə respublikaçı iddia edib.
Qrehemin qanun layihəsi Rusiya neft və qazının ən böyük beş alıcısı arasında olan, eləcə də Moskvaya sanksiyalardan yayınmaqda ən fəal kömək edən ölkələrdən Rusiya mallarına 500% və məhsullara 100% əlavə tarif tətbiq etməyi təklif edir.
Qanun Trampı məhdudlaşdırıcı tədbirləri oktyabrın 18-dək tətbiq etməyə məcbur edirdi, lakin ABŞ-ın milli maraqlarına uyğun olarsa, prosesi dayandırmağa icazə veririb. Respublikaçı məhz bunu oktyabrın 17-də edib.
Trampın bu ehtimalları özünü doğruldacaqmı? Yəni həm Rusiya ilə danışıqlar aparıb Ukraynada müharibəni dayandırsın, həm də Rusiyanın İrana komək etməməsinə nail olsun. Tramp bu planlarında nə dərəcədə doğru yoldadır və nə dərəcədə nəticəyə nail ola biləcək?
Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis Mehmet Gökhan Özçubukçu baki-xeber.com-a bildirdi ki, ABŞ Prezidenti Trampın Rusiyaya qarşı “cəhənnəm sanksiyaları” adlandırılan yeni sanksiyalar paketinin tətbiqini təxirə salması, ABŞ-ın Ukraynadakı müharibəni sona çatdırmaq və İrana qarşı təzyiqləri davam etdirmək məqsədləri baxımından mühüm hadisədir. “Tramp Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı aparılan danışıqlardan uzaqlaşmasını istəmədiyini və Moskvanın İrana dəstəyini məhdudlaşdırmağı hədəflədiyini bildirir. Bu yanaşma Vaşinqtonun Rusiya ilə münasibətlərində iqtisadi təzyiqi tamamilə aradan qaldırmadan diplomatik danışıqlara üstünlük verdiyini göstərir. Lakin burada əsas məsələ Trampın irəli sürdüyü iki məqsədin eyni vaxtda nə dərəcədə həyata keçirilə biləcəyidir.
İlk növbədə, Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı danışıqlar masasında saxlanılması ilə müharibənin sona çatdırılması arasında mühüm fərq var. Bir dövlətin danışıqlarda iştirak etməsi onun mütləq şəkildə uzlaşmağa hazır olduğu demək deyil. Rusiya diplomatik təmasları davam etdirərkən həm də döyüş meydanında hərbi və siyasi mövqeyini gücləndirməyə, öz təhlükəsizlik tələblərini qəbul etdirməyə və mümkün razılaşmanın şərtlərini öz maraqları istiqamətində formalaşdırmağa çalışa bilər. Buna görə də Trampın sanksiyaları təxirə salmaq qərarının uğurlu olub-olmadığını qiymətləndirərkən yalnız danışıqların davam edib-etmədiyinə deyil, bu danışıqların hansı konkret nəticələr verdiyinə də baxmaq lazımdır.
Belə ki, Tramp administrasiyasının 16 oktyabr 2026-cı il tarixli qərarı ilə yeni sanksiyalar paketinin bir sıra müddəalarının tətbiqini təxirə salması Vaşinqtonun diplomatik manevr imkanlarını qorumaq istəyinin göstəricisidir. Lakin bu qərar Rusiyanın mövqeyini dəyişdirdiyinin və ya Ukraynada sülhün yaxın olduğunun sübutu deyil. Əksinə, sanksiyaların təxirə salınması Moskvaya diplomatik prosesi davam etdirmək üçün əlavə imkan yaradır, eyni zamanda ABŞ-ın təzyiq vasitələrinin nə vaxt və hansı şərtlər daxilində işə salınacağı sualını da gündəmə gətirir. Buna görə də burada həlledici məqam Vaşinqtonun yaratdığı diplomatik imkanları Rusiyadan gözlədiyi konkret addımlarla əlaqələndirə bilib-bilməməsidir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu qeyd etdi ki, Rusiyanın İrana dəstək verməkdən imtina etməsi məsələsi isə daha mürəkkəb xarakter daşıyır. “Moskva ilə Tehran arasındakı münasibətlər yalnız mövcud böhranlarla məhdudlaşmır. İki ölkə arasında hərbi-texniki əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələr və beynəlxalq müstəvidə ortaq maraqlar mövcuddur. Rusiya və İran Qərbin sanksiya siyasəti ilə üzləşən iki ölkə kimi müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq qurublar. Bu münasibətlər tərəflərin regional təhlükəsizlik hesablamaları və beynəlxalq sistemdəki mövqelərini qorumaq istəyi ilə də bağlıdır.
2026-cı ilin oktyabrında Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla keçirdiyi görüşdə İran ətrafındakı münaqişənin həllinə kömək etməyə hazır olduqlarını açıqlaması da Moskvanın Tehranla diplomatik münasibətlərini davam etdirdiyini göstərir. Bununla yanaşı, siyasi dəstək, iqtisadi əməkdaşlıq və birbaşa hərbi yardım bir-birindən fərqli sahələrdir. Rusiyanın İrana münasibətdə siyasətini qiymətləndirərkən bu fərqi nəzərə almaq lazımdır. Moskva müəyyən məsələlərdə ABŞ ilə razılığa yaxınlaşsa belə, İranla bütün əlaqələrinə son qoymağa məcbur deyil. Eyni şəkildə, Rusiyanın Tehrana dəstəyinin müəyyən sahələrdə məhdudlaşdırılması da iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın bütövlükdə sona çatması demək deyil”.
M.G. Özçubukçunun sözlərinə görə, bu məqamda Trampın planlarının qarşısındakı əsas maneə Ukrayna və İran məsələlərinin ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilməsinə baxmayaraq, beynəlxalq güc balansı baxımından bir-biri ilə əlaqəli olmasıdır. “Vaşinqton Rusiyanı Ukrayna məsələsində razılaşmaya yönəltməyə çalışarkən Moskvanın İran üzərindəki təsirini də məhdudlaşdırmaq istəyir. Lakin Rusiya İranla münasibətlərini yalnız ABŞ ilə apardığı danışıqlarda istifadə edə biləcəyi bir sövdələşmə vasitəsi kimi görməyə bilər. Tehranla əməkdaşlıq Moskva üçün regional təsirini qorumağın və Qərbin beynəlxalq müstəvidəki manevr imkanlarını məhdudlaşdırmağın vasitələrindən biri ola bilər. Buna görə də ABŞ-ın Ukrayna məsələsində əldə edə biləcəyi mümkün razılaşmanın İran məsələsinə avtomatik şəkildə təsir edəcəyini gözləmək real görünmür.
Bəs Tramp düzgün strategiya seçirmi və məqsədlərinə nail ola bilərmi? Bu suala qəti şəkildə uğur və ya uğursuzluq hökmü vermək üçün hələ tezdir. Sanksiyaların təxirə salınması diplomatik təmaslara yol aça və tərəflərin danışıqlar imkanlarını genişləndirə bilər. Lakin sanksiyaların tətbiq edilməməsi müqabilində Rusiyadan konkret addım əldə olunmaması bu siyasətin təsirini zəiflədə bilər. Çünki iqtisadi təzyiqin təxirə salınması Moskva üçün üstünlük yaradır, eyni zamanda Vaşinqtonun əlindəki mühüm sövdələşmə vasitəsinin effektivliyini də sual altına qoyur.
Buna görə də ABŞ-ın diplomatik yanaşmasını müəyyən meyarlar əsasında qurması lazımdır. Ukrayna məsələsində atəşkəsin şərtləri, döyüşlərin dayandırılmasına yönələn addımlar, tərəflərin təhlükəsizlik narahatlıqları və mümkün razılaşmanın icrasını təmin edəcək mexanizmlər aydın şəkildə müzakirə olunmalıdır. İran məsələsində isə Rusiyadan gözlənilən mövqenin hansı sahələri əhatə etdiyi dəqiqləşdirilməlidir. Beləliklə, diplomatik prosesin yalnız siyasi bəyanatlara əsaslanmasının qarşısını almaq və verilən öhdəliklərin praktik nəticələrini qiymətləndirmək mümkün olar.
Bundan əlavə, Ukraynanın öz gələcəyi ilə bağlı qərarlarının və təhlükəsizlik narahatlıqlarının danışıqlar prosesində nəzərə alınması böyük əhəmiyyət daşıyır. Rusiya ilə ABŞ arasında aparılacaq təmasların Ukraynanın iradəsini və Avropanın təhlükəsizlik narahatlıqlarını nəzərə almaması əldə oluna biləcək razılaşmanın davamlılığını şübhə altına ala bilər. Sülhün dayanıqlı olması üçün yalnız böyük güclərin razılığa gəlməsi deyil, münaqişə tərəflərinin də həyata keçirilə bilən həll yolu üzərində razılaşması lazımdır.
Bu baxımdan, Trampın yanaşmasını Rusiyanı diplomatik prosesdə saxlamağı və eyni zamanda onun İrana dəstəyini məhdudlaşdırmağı hədəfləyən bir sövdələşmə strategiyası kimi qiymətləndirmək olar. Lakin hər iki məqsədin eyni vaxtda həyata keçiriləcəyi fərziyyəsindən çıxış etmək düzgün olmaz. Rusiya Ukrayna məsələsində danışıqları davam etdirə, lakin İranla münasibətlərini qoruyub saxlaya bilər. ABŞ isə sanksiyaları yenidən tətbiq etmək imkanını özündə saxlasa belə, bu vasitənin nəticə verməsi üçün ardıcıl və proqnozlaşdırıla bilən siyasət yürütməlidir. Məncə, əsas meyar Trampın nə deməsindən daha çox Moskvanın hansı konkret addımları atacağıdır. Sanksiyaların təxirə salınması yalnız müharibənin sona çatdırılması istiqamətində real irəliləyiş və İran məsələsində ölçülə bilən dəyişikliklə müşayiət olunarsa, diplomatik uğura çevrilə bilər. Əks halda, bu qərar Rusiyaya vaxt qazandıran, lakin Vaşinqtonun əsas məqsədlərini reallaşdırmayan müvəqqəti siyasi addım olaraq qala bilər”-deyə Mehmet Gökhan Özçubukçu bildirdi.
İradə SARIYEVA
