Dizel yanacağı qlobal bazarlarda o qədər vacib və əvəzolunmaz olduğunu sübut etdi ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp tələb və təklif balansını bərpa etmək üçün Rusiyaya qarşı sanksiyaların qismən qaldırılmasına razılıq verdi. Məlumdur ki, dizel yanacağı dizel mühərrikli nəqliyyat vasitələri üçün yanacaq kimi və elektrik enerjisi istehsalı üçün dizel generatorlarında istifadə olunan neft məhsuludur.
Enerji hasilatı baxımından daha səmərəli və qənaətcil olan dizel yanacağı əsasən dəmir yolu, sənaye, kənd təsərrüfatı və gəmiçilik də daxil olmaqla yük daşınmalarında istifadə olunur. Məhsul yığımı mövsümü ilə əlaqədar olaraq dizel tələbatının ənənəvi pik həddi Şimal yarımkürəsində payız, Cənub yarımkürədə isə yazdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, dizel istehsalı üçün xammal olan dizel və qazoil üçün qlobal tələbat 2026-cı ilin may-iyun ayları ərzində gündə 28,5 milyon barel təşkil edib. Bu o deməkdir ki, qlobal dizel istehlakı neftdən təxminən 3,5 dəfə azdır. Lakin enerji bazarının paradoksu ondan ibarətdir ki, böyük həcmdə neft istehsalı istehsalçı ölkənin dizel yanacağı ilə özünü təmin etməsinə zəmanət vermir, çünki onun istehsalı emal gücündən və daxili tələbatdan asılıdır. Buna görə də, dizel yanacağı ixracı son dərəcə vacib hala gəlir. Dünyanın onlarla ölkəsi dizel yanacağı istehsal edir, lakin ən böyük həcmlər məhdud sayda neft emalı ölkələri tərəfindən istehsal olunur. Onların isə hamısı dizel yanacağı ixracatçısı deyil: istehsal olunan həcmlər öz ehtiyaclarını ödəmək üçün istifadə olunur. 2025-ci il üçün enerji bazarı statistikasını toplamaq üzrə beynəlxalq təşəbbüs olan Birgə Təşkilatlar Məlumat Təşəbbüsünə görə, ən böyük on dizel yanacağı istehsalçısı bunlardır: ABŞ - ildə 1,8 milyard barel; Çin - 1,5 milyard barel; Hindistan - 909 milyon barel; Səudiyyə Ərəbistanı - 438 milyon barel; Cənubi Koreya - 352 milyon barel; Almaniya - 306 milyon barel; Yaponiya - 277 milyon barel; Kanada - 255 milyon barel; İtaliya - 214 milyon barel; İspaniya - 187 milyon barel. 2025-ci ildə dizel ixracı gündə 8,2 milyon barel təşkil edib. Ən böyük dizel yanacağı ixracatçıları bunlardır: ABŞ - gündə 1,26 milyon barel və ya ümumi dünya ixracının 15,4%-i; Rusiya - gündə 783 min barel və ya dünya ixracının 9,6%-i; Səudiyyə Ərəbistanı - gündə 678 min barel və ya dünya ixracatının 8,3%-i; Hindistan - gündə 567 min barel; Cənubi Koreya - gündə 561 min barel; Hollandiya - gündə 460 min barel; Sinqapur - gündə 366 min barel; Küveyt - gündə 289 min barel; Belçika - gündə 231 min barel; Almaniya - gündə 214 min barel. 2025-ci ildə dizelin əsas idxalçıları bunlar olub: Avstraliya - gündə 526 min barel; Fransa - gündə 397 min barel; Türkiyə - gündə 323 min barel; Almaniya - gündə 304 min barel; Hollandiya - gündə 282 min barel; Böyük Britaniya - gündə 265 min barel; Meksika - gündə 213 min barel; Malayziya - gündə 180 min barel; ABŞ - gündə 178 min barel; Sinqapur - gündə 167 min barel.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, dizel ixracı 2026-cı ilin yanvar-sentyabr ayları arasında illik müqayisədə təxminən 10% azalıb. Bunun üç əsas səbəbi var: İran müharibəsi fonunda 2026-cı ilin mart ayından Hörmüz boğazının bağlanması, nəticədə Səudiyyə Ərəbistanından və digər Yaxın Şərq ölkələrindən dizel yanacağı da daxil olmaqla neft məhsullarının tədarükü əhəmiyyətli dərəcədə azalıb; Rusiyada 2026-cı il yanvarın 31-dən oktyabrın 31-dək qüvvədə olan dizel yanacağının ixracına qadağa; Asiya ölkələrində emal həcmlərinin azalması.
Təchizat problemləri səbəbindən dizel yanacağının qiyməti artır. 2026-cı ilin ilk doqquz ayı ərzində birjada dizel yanacağının qiyməti 2,2 dəfə artıb. Bu, son istehlakçı üçün qiymətlərdə də özünü göstərir: xüsusilə ABŞ-da dizel yanacağı 2025-ci illə müqayisədə 70 faiz, Avropada isə 40,1 faiz artıb. İstehlakçı üçün dizel yanacağının qiyməti nə qədər yüksək olarsa, yük daşınması, nəqliyyat əməliyyatları və malların istehsalı bir o qədər bahalaşır. Qlobal dizel qiymətlərinin artması ABŞ-ın Rusiya ilə dizel razılaşması əldə etməsinin əsas səbəbidir. Bu günlərdə ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə Rusiya dizel yanacağı tədarükü ilə bağlı razılaşma əldə etdiyini açıqladı. Şərtlərə əsasən, Rusiya dərhal təxminən 2,25 milyon barelə bərabər olan 300 min tondan çox dizel yanacağı tədarük etməyi öhdəsinə götürüb. Noyabr ayında əlavə 500 min ton, bundan dərhal sonra isə daha 1 milyon ton tədarük ediləcək. Tramp həmçinin bildirib ki, Rusiya neft emalı zavodlarının vəziyyətindən asılı olaraq, Moskva əlavə 3 milyon ton dizel yanacağı tədarük edəcək. Razılaşma geosiyasi amillərin kombinasiyasından qaynaqlanan misli görünməmiş qlobal dizel çatışmazlığı fonunda əldə edilib. Fevral ayında başlayan ABŞ-İsrail müharibəsi, sülh dövründə qlobal neft və qaz tədarükünün təxminən 20%-ni idarə edən Hörmüz boğazından neft tədarükünün əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olub. Fars körfəzi ölkələrindən neft məhsullarının xalis ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin dörddə birindən bir qədər çoxuna düşüb. Eyni zamanda, Ukraynanın Rusiya neft emalı infrastrukturuna uzaq məsafəli zərbələri istehsal gücünün əhəmiyyətli bir hissəsini sıradan çıxardı. Oktyabrın əvvəlində Rusiya prezidenti bu hücumların Rusiyanın ÜDM-ni təxminən 1% azaltdığını etiraf etdi. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin rəhbəri Fatih Birol da Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına hücumlarının dizel təchizatına təzyiqi artırdığını və qiymətləri qaldırdığını təsdiqlədi. İqtisadi baxımdan, dizel yanacağı ixracının bərpası Rusiyaya ixrac qadağası səbəbindən istifadə olunmayacaq artıq istehsal gücünü pula çevirməyə imkan verir. Bundan əlavə, razılaşma gələcəkdə digər sanksiyaların mümkün yumşaldılması üçün bir presedent yaradır. Ukrayna rəhbərliyinin dizel müqaviləsinə reaksiyası kəskin şəkildə mənfi oldu. Prezident Volodimir Zelensky müqaviləni "güclü tərəfdaşların zəif qərarı" adlandırdı. Saziş sanksiyalar rejiminin ləğvini deyil, müvəqqəti olaraq ondan imtinanı təmsil edir. ABŞ 2022-ci ildə Bayden administrasiyası dövründə Rusiya neft və qazının idxalına qadağa qoyub. Konqres tərəfindən 2026-cı ilin sentyabrında qəbul edilən və Tramp tərəfindən imzalanan hərtərəfli sanksiyalar qanunu mövcud məhdudiyyətləri genişləndirib və prezidentə Rusiya neft və təbii qazının ən böyük beş idxalçısının mallarına 100% tarif tətbiq etmək səlahiyyəti verib. Amma Tramp administrasiyasının əsas hərəkətverici qüvvəsi 3 noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərinin yaxınlaşmasıdır. “Pew” Araşdırma Mərkəzinin məlumatına görə, iqtisadiyyat qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin 84%-i üçün ən vacib məsələdir. Yüksək dizel qiymətləri yük daşınmasının, qidanın və kənd təsərrüfatı texnikasının istismarının qiymətinə birbaşa təsir göstərir və bu da onları ənənəvi olaraq Respublikaçılar Partiyasını dəstəkləyən kənd təsərrüfatı ştatlarındakı seçicilər üçün kritik amil halına gətirir. Tramp əvvəllər Zelenskini yanacaq çatışmazlığı yaratmaqda ittiham edərək Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları dayandırmağa çağırmışdı. Bu razılaşma Amerika liderinə seçicilərə yanacaq qiymətlərinin aşağı salınmasında konkret nəticələr nümayiş etdirməyə imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
