Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və “Rusiya Dəmir Yolları” şirkətinin baş direktoru Oleq Belozyorov arasında aparılan danışıqlardan sonra İrəvan və Moskva Ermənistan dəmir yollarının rəqabət qabiliyyətini artırmaq, onun regional və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına inteqrasiyası üçün birgə işçi qrupu yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Bu texniki formulun arxasında daha həssas bir sual dayanır: İrəvan Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsinin idarə olunması üçün Rusiya güzəştini üçüncü ölkəyə verməkdə israr etməyə davam etmək niyyətindədirmi?
Xatırladaq ki, 2008-ci ildən bəri Ermənistanın dəmir yolları “Rusiya Dəmir Yolları”nın törəmə müəssisəsi olan "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu" QSC tərəfindən idarə olunur. Konsessiya müqaviləsi qarşılıqlı razılaşma yolu və əlavə on il uzadılması imkanı ilə 2038-ci ilə qədər 30 il müddətinə imzalanıb. Buna görə də, hazırda diqqət bu strateji infrastruktur üzərində uzunmüddətli nəzarətə yönəlib. Nikol Paşinyan artıq çoxdandır ki, mövcud modeldən narazı olduğunu açıq şəkildə bildirir. Ermənistan baş nazirinin sözlərinə görə, Rusiyanın nəzarəti Ermənistanın dəmir yollarının beynəlxalq biznes üçün cəlbediciliyini məhdudlaşdırır və ölkənin Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılmasından sonra açıla biləcək yeni tranzit dəhlizlərinə inteqrasiyasına mane olur. Paşinyan hətta iddia edib ki, İrəvanın müqaviləni ləğv etmək üçün hüquqi əsasları var, baxmayaraq ki, onun üstünlük verdiyi seçim Moskva ilə İrəvan arasında qarşılıqlı razılaşma əsasında güzəşti başqa bir dövlətə ötürmək olardı. Bu kontekstdə Qazaxıstan və Fars körfəzinin bir neçə ərəb monarxiyası Ermənistan və ekspert dairələrində alternativ operatorlar kimi nəzərdən keçirilib. İdeya təxminən belədir: Rusiya faktoru bəzi beynəlxalq tərəfdaşlar tərəfindən siyasi risk kimi qəbul edilirsə, neytral və ya daha çox bazar yönümlü operator investisiya, yük və beynəlxalq logistika layihələrinin cəlb edilməsini asanlaşdıra bilər. Lakin Moskvanın fərqli mövqeyi var. İrəvandakı görüşdən sonra Oleq Belozyorov qeyd etdi ki, Nikol Paşinyanla danışıqları zamanı konsessiyanın taleyi belə müzakirə olunmayıb: "Onun qorunub saxlanılması və ya qorunmaması ilə bağlı heç bir sual yox idi. Biz konsessiya müqaviləsinin icrasını müzakirə etdik, o, həyata keçirilir və birlikdə işləmək barədə razılığa gəldik". “Rusiya Dəmir Yolları” da bildirib ki, onlar müqavilənin effektivliyinin birgə qiymətləndirilməsinə açıqdırlar, lakin öhdəliklərinə qətiyyətlə riayət etmək niyyətindədirlər. Bu o deməkdir ki, Rusiya artıq qəbul edilmiş qərar kimi güzəştdən çıxmasını müzakirə etməyəcək. Moskva üçün “Rusiya Dəmir Yolları”nın Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi üzərində işi Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövcudluğunun bir elementidir. Qarabağ müharibəsinin bitməsindən sonra regionda nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının davam etməsi fonunda, "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu" QSC-nin aktivləri Rusiya, İran, Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan arasında nəqliyyat axınlarına təsir göstərmək üçün bir vasitə rolunu oynayır. Moskvanın da, müqavilənin şərtləri dəyişdirilərsə, investisiyalarından gəlir gözləmək üçün səbəbi var.
Ermənistan dəmir yolları üçün yeni perspektivlər açılır. İrəvan tezliklə TRIPP layihəsi çərçivəsində Sünik əyalətindəki Zəngəzur dəhlizinin öz hissəsinin tikintisinə başlamağı planlaşdırır və Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası vasitəsilə İrana dəmir yolu çıxışı əldə etmək üçün Yerasx-Şərur dəmir yolunun Ermənistan hissəsini yenidən qurmaq istəyir. Türkiyə və Azərbaycanla sərhədlər yenidən açılmağa başladıqdan sonra Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsi periferikdən tranzit şəbəkəyə çevriləcək. İrəvan həmçinin müttəfiqi Moskvanı Ermənistan ərazisindən daşınmadan kənarlaşdırmağa çalışır. Konsessiyanın başqasına verilməsi ilə bağlı müzakirələr Nikol Paşinyanın respublikada Rusiyanın mövcudluğunu azaltmaq və bununla da Avropa Birliyi ilə yaxınlaşmaq istəyinin bir hissəsidir. Rusiya mülkiyyəti dəyişdirməyi deyil, mövcud model çərçivəsində infrastrukturu inkişaf etdirməyi təklif edir. Xüsusilə, Moskva Yerasx-Şərur və Gümrü-Türkiyə sərhəd hissələrinin bərpasında iştirak etməyə hazır olduğunu bildirib. “Rusiya Dəmir Yolları” vurğulayır ki, İrəvan Rusiya dövlət şirkətinə maneə kimi baxmamalıdır - o, regional əlaqələrin açılmasında təsirli tərəfdaş olaraq qalır. Birgə işçi qrupun yaradılması vəziyyəti ictimai-siyasi sahədən praktik müstəviyə keçirmək cəhdidir. Son zamanlar Rusiya qazının kəsilməsi və ya daha da bahalaşması perspektivindən narahat olan Nikol Paşinyan Moskva ilə əlaqələri gərginləşdirmədən güzəştin başqasına verilməsi ideyasını qorumağın bir yolunu tapdı. “Rusiya Dəmir Yolları” üçün yeni status-kvo, investisiya, tariflər, yük axınları və modernləşdirmə sahəsində çeviklik nümayiş etdirərkən nəzarəti qorumaq onun üçün bir fürsətdir. Nikol Paşinyan və Oleq Belozyorov arasındakı görüş göstərdi ki, İrəvan manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır, Moskva isə Ermənistan hakimiyyətini Rusiyanın Ermənistan dəmir yollarında mövcudluğunu davam etdirməsinə imkan verən hüquqi və iqtisadi çərçivə daxilində məhdudlaşdırmaq niyyətindədir. İrəvanın Moskva ilə dəmir yolu mübahisəsi hələ də həll olunmayıb, lakin bugünkü danışıqlar Rusiya tərəfinin xeyrinə gedir. Ermənistanın keçmiş baş naziri və keçmiş parlament spikeri Xosrov Harutyunyan qeyd edir: “Ermənistan müqavilənin ləğvini müzakirə etməkdənsə, daxili dəmir yolu şəbəkəsinin modernləşdirilməsi ilə bağlı konsessiyaçı ilə danışıqlara diqqət yetirməlidir. Rəsmi mətbuat açıqlamalarında yayılan məlumatlara əsasən, İrəvanda keçirilən danışıqlar əsasən bu məsələyə yönəlib”. Onun sözlərinə görə, Ermənistan üçün dəmir yolu infrastrukturunu modernləşdirmək və Şərqdən Qərbə yük daşınmasını sürətləndirmək çox vacibdir. Bu, xüsusilə logistikanın geosiyasətin vacib bir hissəsinə çevrildiyi və dövlətlərin geosiyasi potensiallarını reallaşdırmaq üçün nəqliyyat imkanlarından istifadə etməyə çalışdığı bir kontekstdə vacibdir. Buna görə də bu addım ölkənin öz geosiyasi imkanlarını tam şəkildə reallaşdırmasına imkan verəcək. Onun fikrincə, gələcəkdə Ermənistana Orta Dəhlizə qoşulma imkanı verə biləcək Türkiyə istiqamətində dəmir yolu əlaqəsinin inkişafı xüsusi maraq doğurur. Bu baxımdan, o, Vanadzor və Fioletovo arasında yeni dəmir yolu hissəsinin tikintisinə ehtiyac olduğunu qeyd etdi. Harutyunyanın sözlərinə görə, hazırda iki variant nəzərdən keçirilir: tək tunel və dik yamaclı 32 kilometrlik xətt. Bu, ikiqat dartma tələb edir və ya ən azı tək dartma ilə daşınmaya imkan verən iki tunelli 41 kilometrlik hissə. Harutyunyanın adını çəkdiyi digər layihə isə Aqarak-Qaqarin dəmir yolunun tikintisidir ki, bu sonradan İrana doğru genişləndiriləcək. Onun sözlərinə görə, belə bir əlaqə ideyası əvvəllər də müzakirə olunmuşdu: 7 avqust 2014-cü ildə Ermənistan hökuməti Aqarak-Qaqarin dəmir yolu layihəsini təsdiqləyən protokol qərarı qəbul etdi. Lakin bu, heç vaxt həyata keçirilmədi. Harutyunyan hesab edir ki, Rusiyanın layihədə iştirakı Ermənistanın geosiyasi imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər: "Bəlkə də hazırkı danışıqların əsasını təşkil edən məntiq məhz budur. Yaradılan işçi qrupun bu kimi məsələlər üzərində birgə işlə məşğul olması mümkündür. Əminəm ki, burada çox şey əldə etmək olar".
Tahir TAĞIYEV
