Tarixdən daha böyük olan 44 gün...
Bəzi tarixi hadisələr yalnız baş verdikləri dövrlə məhdudlaşmır. Onlar xalqın yaddaşında yaşayır, insanların dünyagörüşünə təsir göstərir və gələcək nəsillərin öz tarixini necə dərk etməsində mühüm rol oynayır. Azərbaycan xalqının müasir tarixində 44 günlük Vətən müharibəsi belə hadisələrdən biridir. 2020-ci ilin payızında yaşananlar yalnız hərbi əməliyyatların gedişi və nəticələri ilə deyil, həm də milli iradənin, həmrəyliyin, doğma torpağa bağlılığın və tarixi yaddaşın gücü ilə yadda qaldı. Bu hadisələrin mənasını anlamaq üçün 44 günün xronologiyasına nəzər salmaqla yanaşı, həmin dövrün insanlara nə yaşatdığını və cəmiyyət qarşısında hansı məsuliyyətləri qoyduğunu da düşünmək lazımdır.
Adi insan üçün müharibə, ilk növbədə, silahlı toqquşma, dağıntı, ayrılıq, yaralanma və ölüm deməkdir. Bu təsəvvür təsadüfi deyil: müharibənin ən ağır nəticələrini yaşayan insanlar üçün onun mahiyyəti statistik göstəricilərdən və siyasi şərhlərdən daha çox şəxsi itkilərlə ölçülür. Müharibəsiz dünya arzusu isə bəşəriyyətin ən humanist istəklərindən biridir. Bununla belə, tarix göstərir ki, münaqişələr dəfələrlə təkrarlanıb və onların səbəblərini, nəticələrini, insan təbiəti ilə əlaqəsini araşdırmaq zərurəti bu gün də qalır.
Müharibəni fəlsəfi baxımdan araşdırmaq onun zorakılığını haqlı çıxarmaq demək deyil. Əksinə, belə araşdırma münaqişələrin yaranma səbəblərini anlamağa, insan həyatının dəyərini dərk etməyə, tarixi səhvlərdən nəticə çıxarmağa və gələcəkdə faciələrin qarşısını almağın yollarını axtarmağa xidmət etməlidir. Müharibə həm keçmişin hadisəsi, həm də müasir dünyanın qarşısında duran sualdır: cəmiyyətlər ağrılı təcrübələrdən hansı dərsləri çıxarır və həmin dərsləri gələcəyin qurulmasına necə çevirirlər?
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətinin həyatında gərgin və taleyüklü bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Ölkənin müxtəlif bölgələrində insanlar cəbhədən gələn xəbərləri diqqətlə izləyir, hər bir yeni məlumatı böyük həyəcanla qarşılayırdılar. Əsgər və zabitlər ön cəbhədə mübarizə apararkən, onların ailələri də narahatlıq və ümid arasında yaşayırdı. Müharibə cəmiyyətin bütün təbəqələrinə təsir göstərir, insanların düşüncəsində Vətən, məsuliyyət, fədakarlıq və gələcək haqqında suallar yaradırdı.
Qırx dörd gün tarix üçün qısa müddət sayıla bilər. Lakin bəzi günlərin mənası onların təqvimdə tutduğu yerdən daha geniş olur. Vətən müharibəsi zamanı baş verən hadisələr də məhz belə bir məna qazandı. Cəbhədən gələn xəbərlər insanların sevincini, narahatlığını və itkilərin ağrısını bir-birinə qarışdırırdı. Hərbi uğurlar qürur hissi yaradır, şəhid xəbərləri isə ailələrin və bütöv bir xalqın qəlbində dərin iz buraxırdı. Buna görə də 44 günlük müharibəni yalnız qələbəyə aparan hərbi mərhələ kimi deyil, eyni zamanda cəmiyyətin mənəvi sınağı kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Milli iradə çətinliklər qarşısında geri çəkilməmək, ortaq məqsəd ətrafında birləşmək və məsuliyyəti bölüşmək bacarığıdır. Vətən müharibəsi dövründə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında yaranan həmrəylik bu anlayışın mühüm tərəflərindən birini göstərdi. Bununla belə, milli iradənin gücü yalnız müharibə zamanı nümayiş etdirilən birliklə ölçülmür. Həmin birliyin sülh dövründə də qorunması, ictimai problemlərin həllinə yönəldilməsi və ölkənin inkişafına xidmət etməsi eyni dərəcədə vacibdir.
Müharibənin ən əlamətdar hadisələrindən biri 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi oldu. Şuşa Azərbaycan xalqının mədəni və mənəvi yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu şəhərin adı musiqi, poeziya, ədəbiyyat və zəngin tarixi irslə bağlıdır. Şuşanın azad edilməsi xəbəri ölkədə böyük sevinc yaratdı və müharibənin gedişində mühüm dönüş nöqtəsi kimi yadda qaldı. Şəhərin əhəmiyyəti yalnız onun coğrafi mövqeyi ilə izah edilə bilməz. Şuşa həm də milli kimliyin, mədəni davamlılığın və tarixi bağlılığın rəmzidir.
Bu baxımdan 8 Noyabrın Zəfər Günü kimi qeyd olunması həmin tarixi hadisənin Azərbaycan cəmiyyətində qazandığı xüsusi əhəmiyyətlə bağlıdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 2020-ci il 3 dekabr tarixli sərəncamı ilə noyabrın 8-i Zəfər Günü elan edildi. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat isə hərbi əməliyyatların dayandırılması və müharibədən sonrakı mərhələnin başlanması ilə bağlı əsas sənədlərdən biri oldu. Bu tarixlər 44 günlük müharibənin xronologiyasını anlamaq üçün vacibdir, lakin onların ictimai yaddaşdakı mənası rəsmi sənədlərdən daha genişdir.
Müharibə, insan taleyi və tarixi yaddaş
Hər bir tarixi hadisənin arxasında rəsmi xronologiyalarda tam əks olunmayan insan hekayələri dayanır. Vətən müharibəsinin yaddaşında da belə hekayələr çoxdur. Övladını cəbhəyə yola salan valideynlər, ailəsinin təhlükəsizliyi üçün narahat olan insanlar, yaralı döyüşçülərin sağalmasını gözləyən yaxınlar və doğma yurduna qayıtmaq ümidi ilə yaşayan məcburi köçkünlər bu tarixin ayrılmaz hissəsidir. Şəhidlərin xatirəsini ehtiramla yad etmək, onların ailələrinə diqqət göstərmək və qazilərin cəmiyyətə inteqrasiyasını dəstəkləmək Zəfər Gününün mənəvi məzmununu daha da dərinləşdirir.
XX əsrin əvvəllərində və sonrakı onilliklərdə Cənubi Qafqazda baş verən zorakılıqlar, məcburi köçkünlük və münaqişələr Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında ağır izlər buraxıb. Belə hadisələr haqqında danışarkən faktların, sənədlərin və etibarlı tarixi araşdırmaların əsas götürülməsi mühümdür. İtki və ağrıların xatırlanması nifrəti davam etdirmək üçün deyil, qurbanların xatirəsini qorumaq, ədalət və hüquqi məsuliyyət məsələlərini aydınlaşdırmaq, gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısını almaq məqsədi daşımalıdır.
1990-cı illərdə baş verən münaqişə, terror aktları və mülki əhalinin üzləşdiyi təhlükələr də çoxsaylı ailələrin həyatına təsir göstərdi. Belə hadisələrin şahidi olan insanlar üçün müharibə mücərrəd anlayış deyil; o, yaşanmış qorxu, itki, ayrılıq və uzun müddət davam edən xatirələrdir. Bu təcrübə müharibəyə dair fərqli baxışların niyə yarandığını anlamağa kömək edir. Eyni zamanda, hər bir faciəni araşdırarkən məsuliyyətin konkret sübutlarla müəyyənləşdirilməsi, mülki şəxslərin müdafiəsi və insan hüquqlarına hörmət əsas prinsip olaraq qalmalıdır.
Tarixi yaddaş keçmişi sadəcə təkrarlamaq deyil, ondan nəticə çıxarmaqdır. Bir cəmiyyət öz tarixini dərindən öyrəndikdə, həm uğurlarını, həm də səhvlərini daha aydın görə bilir. Tarixin fəlsəfi və elmi araşdırılması bu baxımdan vacibdir: hadisələrin səbəblərini anlamaq, onların sosial və mənəvi nəticələrini qiymətləndirmək, gələcək üçün daha əsaslı qərarlar vermək mümkündür. Yaddaş yalnız xatırlama deyil, həm də məsuliyyət daşımaqdır.
Vətən müharibəsi bir çox azərbaycanlı üçün işğal altında olmuş ərazilərin azad edilməsi ilə bağlı qurtuluş və doğma yurda qayıdış ümidini ifadə edir. Bu mənada Zəfər yalnız hərbi nəticə deyil, həm də uzun illər yurd həsrəti çəkmiş insanların arzuları ilə bağlı tarixi hadisədir. Bununla belə, qayıdışın tam mənası insanların təhlükəsiz şəraitdə yaşaması, evlərinə qayıtması, iş və təhsil imkanlarına sahib olması, sosial əlaqələrini bərpa etməsi ilə tamamlanır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa və yenidənqurma işləri uzunmüddətli planlaşdırma və davamlı əməkdaşlıq tələb edir. Doğma torpaqlara qayıdış yalnız evlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, yolların və mədəniyyət ocaqlarının fəaliyyəti, insanların məşğulluğu və yerli icmaların dirçəlişi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi və mədəni abidələrin qorunması, bölgənin ənənələrinin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.
Zəfərdən sonrakı mərhələnin nəticələri yalnız görülən tikinti işlərinin sayı ilə deyil, insanların həyat keyfiyyəti, sosial rifahı və gələcəyə inamı ilə də qiymətləndirilməlidir. Qələbənin yaratdığı imkanları davamlı inkişafa çevirmək üçün təhsil, elm, mədəniyyət və sosial dəstək sahələrində ardıcıl iş aparılmalıdır. Beləliklə, qurtuluşun mənəvi məzmunu quruculuq və real həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə tamamlanır.
Zəfər Gününün başqa bir mühüm tərəfi tarixi yaddaşın gənc nəslə ötürülməsidir. Gənclər 44 günlük müharibənin tarixini öyrənərkən yalnız hadisələrin ardıcıllığını və hərbi nəticələri bilməklə kifayətlənməməlidirlər. Onlar həmin dövrün sosial və mənəvi tərəflərini də anlamalı, sülhün dəyəri, insan həyatının əhəmiyyəti və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət haqqında düşünməlidirlər. Məktəblərdə, universitetlərdə, muzeylərdə və ictimai tədbirlərdə tarixi məlumatların etibarlı mənbələr əsasında təqdim olunması bu baxımdan vacibdir.
Tarixi yaddaşın qorunması keçmişdə baş verənləri olduğu kimi təkrarlamaq deyil, həmin təcrübədən nəticə çıxarmaqdır. Keçmişin dərslərini dərk edən cəmiyyət gələcək qərarlarını daha məsuliyyətlə verə bilər. Vətən müharibəsinin xatirəsi yalnız qələbənin təntənəsi ilə məhdudlaşmamalıdır. O, eyni zamanda insan həyatının qiymətini, münaqişələrin ağır nəticələrini, milli birliyin əhəmiyyətini və davamlı sülhün vacibliyini xatırlatmalıdır.
Milli iradənin davamlılığı gündəlik həyatdakı məsuliyyətlə də ölçülür. Təhsilin inkişafı, elmi biliklərin artırılması, gənclərin təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, sosial həmrəyliyin qorunması və ictimai problemlərin həllində fəal iştirak ölkənin gələcəyinə xidmət edən amillərdir. Güclü cəmiyyət yalnız keçmiş uğurları ilə deyil, bu uğurlardan hansı nəticələr çıxardığı və gələcək üçün hansı imkanlar yaratdığı ilə də səciyyələnir.
44 günün fövqündə dayanan əsas məna milli iradə ilə tarixi yaddaşın bir-birini tamamlamasıdır. Milli iradə xalqın çətinliklər qarşısında birləşmək və məqsədə doğru hərəkət etmək bacarığını ifadə edirsə, tarixi yaddaş bu təcrübənin unudulmamasını və gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edir. Zəfər Günü həm qürur, həm də düşüncə günüdür. O, şəhidlərin xatirəsinə ehtiramı, qazilərə qayğını, mədəni irsin qorunmasını və sülhün dəyərini bir araya gətirir.
Bu tarixi yaşatmağın ən mühüm yolu onu yalnız keçmişin hadisəsi kimi deyil, bu günün və gələcəyin məsuliyyəti kimi dərk etməkdir. Şəhidlərin xatirəsini qorumaq, qazilərə dəstək olmaq, tarixi irsi yaşatmaq, gənclərə düzgün məlumat vermək və cəmiyyətin inkişafına töhfə göstərmək bu məsuliyyətin gündəlik həyatda görünən tərəfləridir. Çünki milli iradənin əsl gücü yalnız çətin günlərdə göstərilən birliklə deyil, həmin birliyin quruculuq, inkişaf və davamlı sülh naminə qorunması ilə də ölçülür. 8 Noyabr Azərbaycan tarixinin şanlı səhifəsi olmaqla yanaşı, gələcəyə yönələn məsuliyyətin də rəmzidir. QARABAĞ AZƏRBAYCANDIR!
Məmmədova Küşvər Qalib qızı
ADAU-nun dosenti, t.e.f.d.
İstifadə olunmuş mənbələr:
1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. “Azərbaycan Respublikasında Zəfər Gününün təsis edilməsi haqqında” sərəncam, 3 dekabr 2020. https://president.az/az/articles/view/48455
2. Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Azərbaycan, Rusiya Federasiyası və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatı. https://mfa.gov.az/az/category/2020-ci-ilin-noyabr-ayinda-munaqisenin-bitmesi-ve-munaqise-sonrasi-veziyyet
3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. Vətən müharibəsi və Qarabağla bağlı rəsmi materiallar. https://president.az/az/pages/view/azerbaijan/karabakh2
4. Azərbaycan Milli Kitabxanası. Qarabağ müharibəsi haqqında məqalələr və biblioqrafik materiallar. https://anl.az/el/emb/Qarabaq.muharibesi/haqqinda_meqaleler.htm
