ABŞ Ukraynaya dəstəyi siyasi təzyiq alətinə çevirir!
Ukraynaya hərbi yardımın çatdırılmasında yaranan gecikmələr, kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi ilə bağlı mübahisələr və Starlink xidmətlərinə qoyulan məhdudiyyətlər Vaşinqtonun Kiyevə münasibətini yenidən gündəmə gətirir. ABŞ rəsmiləri bu problemlərin Ukraynaya qəsdən zərər vurmaq məqsədi daşımadığını bildirsələr də, müxtəlif istiqamətlərdə eyni vaxtda yaranan çətinliklər Vaşinqtonun hərbi dəstəyinin şərtləri və siyasi məqsədləri barədə suallar doğurur.
Məsələnin diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, Avropa ölkələri Ukraynanın hava hücumundan müdafiə ehtiyaclarının ödənilməsi üçün vəsait ayırsalar belə, Patriot raketlərinin çatdırılması ABŞ-ın qərarlarından və istehsal-tədarük imkanlarından asılı olaraq qalır. Bu vəziyyət Avropanın, maliyyə yükünü öz üzərinə götürməsinə baxmayaraq, hərbi yardımın faktiki icrası üzərində tam nəzarətə malik olmadığını göstərir. Başqa sözlə, Ukraynanın müdafiəsi üçün pulun ayrılması hələ həmin silahların vaxtında təhvil veriləcəyinə zəmanət yaratmır.
Bu məsələdə daha ciddi sual isə ABŞ-ın hərbi yardım üzərindəki nəzarətindən hansı məqsədlə istifadə etməsidir. Patriot raketləri Ukrayna üçün adi silah deyil, Rusiya tərəfindən həyata keçirilən ballistik raket hücumlarına qarşı müdafiənin əsas vasitələrindən biridir. Belə raketlərin çatdırılmasının gecikməsi Kiyevin müdafiə imkanlarını zəiflətməklə yanaşı, mülki əhalinin təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir. ABŞ dövlət katibi MarkoRubio raketlərin çatdırılmasında gecikmə ehtimalını təsdiqləsə də, bunun siyasi qərarla bağlı olduğunu inkar edib. Onun izahına görə, ABŞ-ın öz hərbi bazalarını və qüvvələrini qorumaq üçün də həmin raketlərə ehtiyacı var.
Bu arqumentin müəyyən hərbi məntiqi var. Patriot raketlərinin istehsalı və ehtiyatları məhduddur, tələbat isə yüksəkdir. Vaşinqton öz qüvvələrinin müdafiəsini də nəzərə almalıdır. Lakin Avropa ölkələrinin maliyyələşdirdiyi silahların belə ABŞ-ın təsdiqini gözləməsi başqa bir problemi üzə çıxarır: Ukraynanın müdafiəsi təkcə maliyyə vəsaitindən deyil, Vaşinqtonun siyasi iradəsindən və operativ qərarlarından da asılıdır. Bu asılılıq Avropa dövlətlərinin Kiyevə dəstək vermək imkanlarını məhdudlaşdırır və onların təhlükəsizlik siyasətində ABŞ-dan asılılığını bir daha göstərir.
Daha çox narahatlıq doğuran məqam hərbi yardım məsələsinin Rusiya ərazisindəki enerji obyektlərinə hücumlarla bağlı mübahisələrlə eyni vaxtda gündəmə gəlməsidir. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ABŞ-ın raket tədarükündəki gecikmələrin və kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi ilə bağlı problemlərin Kiyevə təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna biləcəyini düşünür. O, Patriot raketlərinin verilməsi şərti ilə Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərbələri 30 gün dayandırmağa hazır olduğunu da bildirib. Reuters-in məlumatına görə, Zelenski bu təklifi ABŞ rəsmiləri ilə müzakirələr fonunda irəli sürüb.
Əgər hərbi yardımın çatdırılması həqiqətən də Ukraynanın zərbələri dayandırmasına nail olmaq üçün ləngidilirsə, bu, ciddi siyasi suallar yaradır. Çünki Vaşinqton bir tərəfdən Ukraynanın özünü müdafiə etmək hüququnu dəstəklədiyini bildirir, digər tərəfdən isə Kiyevin hərbi əməliyyatlarına təsir göstərə biləcək vasitələrə sahibdir. Belə yanaşma Ukraynanın müdafiə ehtiyacları ilə ABŞ-ın Rusiya ilə münasibətlərindəki hesablamalar arasında ziddiyyət yarada bilər.
Starlink və kəşfiyyat məlumatları ətrafında yaranan mübahisələr də etimad problemini dərinləşdirir. Ukrayna tərəfi Rusiya raket hücumları barədə qabaqlayıcı məlumatların ötürülməsində fasilələr yarandığını və peyk rabitəsinə qoyulan məhdudiyyətlərin hərbi əməliyyatlara mənfi təsir etdiyini bildirib. ABŞ rəsmiləri isə kəşfiyyat əməkdaşlığının dayandırıldığını və Ukraynaya qəsdən məhdudiyyət qoyulduğunu inkar ediblər. Bununla belə, oktyabrın 20-də Zelenski ABŞ-dan Rusiya raket hücumları barədə xəbərdarlıq məlumatlarının yenidən ötürülməyə başladığını açıqlayıb. Bu, problemin ən azı həmin istiqamətdə aradan qaldırıldığını göstərsə də, əvvəlki fasilələrin səbəbləri ilə bağlı sualları tam cavablandırmır.
Vaşinqtonun mövqeyində sual yaradan əsas səbəb də məhz budur: müharibə şəraitində hərbi yardımın və erkən xəbərdarlıq sistemlərinin etibarlılığı siyasi bəyanatlardan daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Ukrayna ABŞ-ın dəstəyinə arxalanaraq müdafiə planlarını qurursa, bu dəstəyin gözlənilmədən məhdudlaşdırılması ciddi əməliyyat riskləri yaradır. Belə vəziyyət müttəfiqlər arasında etimadı zəiflətməklə yanaşı, Avropa ölkələrini öz hərbi istehsalını və müstəqil müdafiə imkanlarını sürətlə genişləndirməyə də sövq edə bilər.
ABŞ-ın Ukraynaya hərbi dəstəyini danışıqlarda təsir vasitəsi kimi istifadə etməsi ehtimalı mövcuddur. Lakin Vaşinqtonun bütün qərarlarını yalnız bu məqsədlə izah etmək düzgün olmazdı. Silah ehtiyatlarının məhdudluğu, ABŞ-ın öz hərbi ehtiyacları və eyni vaxtda bir neçə regionda yaranan təhlükəsizlik problemləri də real amillərdir. Əsas məsələ bu amillərin konkret qərarlara nə dərəcədə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir.
Nəticədə, ABŞ-ın mövqeyi ilə bağlı əsas problem ondan ibarətdir ki, Vaşinqton Ukraynaya dəstəyin davamlılığına dair aydın və etibarlı təminatlar vermək əvəzinə, Kiyevi öz hərbi imkanlarından asılı vəziyyətdə saxlayır. Əgər məqsəd müharibənin danışıqlar yolu ilə başa çatdırılmasıdırsa, hərbi yardımın qeyri-müəyyənliyi Ukraynanın müdafiə qabiliyyətini zəiflətməklə yanaşı, danışıqlarda onun mövqeyini də çətinləşdirə bilər. Davamlı sülh yalnız Kiyevin güzəştlərə sövq edilməsi ilə deyil, tərəflərin təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə alan və əldə olunan razılaşmaların icrasına təminat yaradan mexanizmlərlə mümkündür. ABŞ-ın etibarlı vasitəçi kimi çıxış etməsi üçün də hərbi dəstək, diplomatik təzyiq və sülh təşəbbüsləri arasında ardıcıl siyasət yürütməsi vacibdir.
Akif NƏSİRLİ
