ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Səmərqənddə Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsinin xarici işlər nazirləri ilə görüşərək Vaşinqtonun regionla əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətində olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, ABŞ son 20 ildə Mərkəzi Asiyaya kifayət qədər diqqət ayırmayıb, indi isə münasibətləri konkret iqtisadi nəticələrə çevirmək istəyir.
Görüşlərdə təhlükəsizlik, ticarət, logistika, enerji və faydalı qazıntıların hasilatı və emalı əsas müzakirə mövzuları olub. Rubio ilə birlikdə regiona təxminən 300 ABŞ şirkətinin nümayəndəsi gəlib. Vaşinqton, xüsusilə kritik mineralların tədarük zəncirini şaxələndirmək və Amerika biznesi üçün yeni investisiya imkanları yaratmaq istəyir.
ABŞ rəsmisi vurğulayıb ki, Vaşinqton Mərkəzi Asiya ölkələrindən Rusiya və Çinlə əməkdaşlığı dayandırmağı tələb etmir. Bununla belə, Ukrayna müharibəsindən sonra region dövlətlərinin xarici əlaqələrini şaxələndirməyə çalışması ABŞ üçün yeni imkanlar yaradıb.
Səfər çərçivəsində Özbəkistanın Artemis (ABŞ-ın NASA kosmik agentliyi və Dövlət Departamentinin təşəbbüsü ilə 2020-ci ildə yaradılmış, kosmosun dinc məqsədlərlə tədqiqi və istifadəsinə dair beynəlxalq prinsiplər toplusudur) Sazişlərinə qoşulması ilə bağlı sənəd imzalanıb. Rubio həmçinin ABŞ Konqresini keçmiş sovet respublikaları ilə ticarətə maneə yaradan Cekson–Vənnik düzəlişini ləğv etməyə çağırıb. O, Rusiya neft məhsullarına sanksiya istisnalarını isə qlobal enerji qiymətləri və ölkələrin iqtisadi ehtiyacları ilə izah edib.
Ümumilikdə, Vaşinqtonun məqsədi Mərkəzi Asiyada iqtisadi və strateji mövqelərini gücləndirmək, regionun təbii sərvətlərinə və nəqliyyat imkanlarına çıxışını genişləndirməkdir.
ABŞ-ın Özbəkistanla Artemis sazişi imzalaması, Qazaxıstanın “İbrahim sazişləri”nə qoşulmaq niyyətini dəstəkləməsi və Mərkəzi Asiyada iqtisadi-siyasi fəallığını artırması regionda yeni geosiyasi rəqabətin gücləndiyini göstərirmi? Vaşinqtonun bu addımları Rusiya və Çinin Mərkəzi Asiyadakı ənənəvi təsir imkanlarını zəiflədə bilərmi və Moskva ABŞ-ın regionda mövqelərini möhkəmləndirməsinə necə reaksiya verə bilər?
Oqtay Qasımov: “Yaxın müddətdə ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada mövqelərini gücləndirməsi Rusiya və Çinin təsir imkanlarını zəiflətməyəcək”
Politoloq Oqtay Qasımov “Bakı-Xəbər” qəzetinə müsahibəsində ABŞ-ın Mərkəzi Asiyaya, xüsusilə Özbəkistana marağının artmasının səbəblərini şərh edib.
Politoloqun sözlərinə görə, son illərdə Mərkəzi Asiya dünyanın aparıcı güclərinin diqqət mərkəzinə çevrilib. Ənənəvi olaraq bölgədə ciddi təsir imkanlarına malik olan Rusiya və Çinlə yanaşı, ABŞ, Avropa İttifaqı, Yaponiya və Cənubi Koreya da regionda fəallığını artırır, müxtəlif sahələrə investisiyalar yatırırlar.
Oqtay Qasımov bildirib ki, dünyada yeni geosiyasi düzənin formalaşdığı bir şəraitdə nəqliyyat dəhlizləri, enerji resursları və nadir torpaq elementləri strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu amillərə nəzarət edən tərəflər beynəlxalq mövqelərini və iqtisadi güclərini artırmaq imkanı əldə edirlər.
Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Asiyanın strateji coğrafi mövqeyi, nəqliyyat marşrutları, iqtisadi potensialı və zəngin yeraltı sərvətləri regionu böyük dövlətlər üçün cəlbedici edir. Xüsusilə enerji ehtiyatları, uran və nadir torpaq elementləri uğrunda rəqabət bölgənin əhəmiyyətini daha da artırır.
Politoloq qeyd edib ki, ABŞ-ın Mərkəzi Asiyaya marağı yeni deyil. Region ölkələri müstəqillik qazandıqdan sonra Vaşinqton onlarla münasibətlərin inkişafına başlayıb. 2001-ci ildə Əfqanıstanda həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar zamanı ABŞ Özbəkistanla strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qurub və Xanabad hərbi bazasından istifadə edib. Sonradan baş verən hadisələr ikitərəfli münasibətlərin soyumasına səbəb olsa da, 2018-ci ildən etibarən əlaqələrdə yeni mərhələ başlayıb.
Oqtay Qasımovun fikrincə, hazırda ABŞ-ın Qazaxıstan və Özbəkistanla münasibətlərinin inkişafı, eləcə də Avropa İttifaqının regionda nəqliyyat, enerji və dağ-mədən sektorlarına investisiya yatırmaq niyyəti geosiyasi rəqabətin güclənməsindən xəbər verir.
Bununla belə, politoloq hesab edir ki, Mərkəzi Asiyada ABŞ-ın və digər Qərb aktorlarının fəallaşması yaxın perspektivdə Rusiya və Çinin bölgədəki ənənəvi təsir imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətməyəcək. Çünki bu ölkələrin regionda kifayət qədər böyük iqtisadi və siyasi mövqeləri mövcuddur. O, gələcək dövrdə rəqabətlə yanaşı, əməkdaşlıq imkanlarının da qorunacağını düşünür.
Politoloq əlavə edib ki, Rusiya və Çin ABŞ-ın, eləcə də Avropa İttifaqının regionda mövqelərini möhkəmləndirməsindən məmnun olmasalar da, bu narazılıq həmin prosesin qarşısını almaq üçün kifayət etmir. Rusiyanın üzləşdiyi ciddi problemlər də onun imkanlarını məhdudlaşdırır.
Oqtay Qasımovun sözlərinə görə, ABŞ, Çin və Rusiya prezidentlərinin mümkün görüşü zamanı Mərkəzi Asiya ilə bağlı məsələlərin də müzakirə olunması və tərəflər arasında müəyyən razılaşmaların əldə edilməsi istisna deyil.
Akif NƏSİRLİ
