Azərbaycan Xəzər dənizindən əlavə içməli su mənbəyi kimi istifadə etməyə hazırlaşır. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, Sumqayıtda Bakı və Abşeron yarımadasının ehtiyaclarını ödəmək üçün gündə 300 min kubmetr içməli su istehsal gücünə malik duzsuzlaşdırma zavodunun tikintisi planlaşdırılır.
Zavod ildə təxminən 100 milyon kubmetr su istehsal etmək gücündə olacaq. Layihə dövlət-özəl tərəfdaşlığı çərçivəsində həyata keçirilir və əsas özəl tərəfdaş və sponsor Səudiyyə Ərəbistanının “ACWA Power” şirkətidir. Bu, xarici investisiyaların cəlb edilməsini və dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması üçün tərs osmoz texnologiyasından istifadəni əhatə edir. Yeni su təchizatının yaradılması artan əhali ehtiyacları, şəhər infrastrukturunun inkişafı və ənənəvi şirin su ehtiyatlarından asılılığın azaldılması zərurəti ilə əlaqədardır. Duzsuzlaşdırma zavodunun tikintisi Azərbaycanın su sektorunu modernləşdirmək üçün daha geniş proqramın yalnız bir hissəsidir.
Əhalinin içməli su ilə təmin edilməsi Azərbaycan üçün hələ də kritik məsələ olaraq qalır. Çayların, su anbarlarının və yeraltı su mənbələrinin mövcudluğuna baxmayaraq, ölkə daxilində su ehtiyatlarının paylanması qeyri-bərabərdir. Əlavə amil transsərhəd çay axınından asılılıqdır. Azərbaycan baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin daha öncə bildirdiyi kimi, ölkənin səth su ehtiyatlarının təxminən 75%-i qonşu ölkələrdən gələn su axınları hesabına formalaşır. Bu o deməkdir ki, mövcud su yalnız ölkə daxilindəki yağıntılardan deyil, həm də xaricdən qaynaqlanan çayların vəziyyətindən asılıdır. İqlim dəyişikliyi, temperaturun yüksəlməsi və yağıntının azalması su ehtiyatlarının idarə olunması üçün əlavə çətinliklər yaradır. Eyni zamanda, ev təsərrüfatlarının, sənayenin və kənd təsərrüfatının suya tələbatı artır. Bu məsələ, xüsusilə ölkə əhalisinin və iqtisadi fəaliyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsinin cəmləşdiyi Bakı və Abşeron yarımadası üçün vacibdir. Hazırda Bakı və Abşeron yarımadası Ceyranbatan su anbarı, Kür çayı və Xaçmaz və Oğuz-Qəbələ rayonlarından yeraltı sular da daxil olmaqla bir neçə mənbədən su ilə təmin olunur. Müəyyən obyektlərin yenidən qurulmasına baxmayaraq, su təchizatı şəbəkələrinin daha da yenilənməsi ciddi bir problem olaraq qalır. Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin 2026-cı ilin yanvar ayında təqdim etdiyi məlumatlara görə, Bakı və Abşeron yarımadası əhalisinin təxminən 70%-i fasiləsiz su təchizatına malikdir. Su itkiləri digər bir problem olaraq qalır. Ölkə üzrə faktiki nisbət 38,6% olaraq qiymətləndirilir. Sistemə daxil olan suyun bir hissəsi daşınma və paylanma zamanı itirilir və bu da mövcud resurslardan səmərəli istifadəni azaldır. Bu şəraitdə Xəzər dənizinin duzsuzlaşdırılması mövcud içməli su təchizatını artırmaq və ənənəvi şirin su mənbələrindən asılılığı azaltmaq üçün əlavə bir fürsət kimi qəbul edilir. Yeni müəssisənin Xəzər dənizi sahili yaxınlığında yerləşən Sumqayıt Kimya Sənaye Parkında yerləşdirilməsi planlaşdırılır. İçməli su istehsal etmək üçün, qeyd edildiyi kimi, tərs osmos texnologiyasından istifadə ediləcək. Bu texnologiya dəniz suyunun həll olmuş duzları və digər çirkləri saxlayan xüsusi membranlardan keçirilməsini nəzərdə tutur. Yaranan su, müəyyən edilmiş içməli su təchizatı tələblərini ödəmək üçün əlavə emaldan keçir. Xəzər dənizinin fərqli bir xüsusiyyəti onun nisbətən aşağı duzluluğudur. Bu, okean suyundan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir, çünki bu, daha duzlu dəniz suyunun emalı ilə müqayisədə duzsuzlaşdırma üçün enerji xərclərini azalda bilər. Lakin içməli suyun istehsalı yalnız təmizləmə prosesinin özü ilə məhdudlaşmır. Zavod dəniz suyunun qəbulu, qatılaşdırılmış duzlu suyun drenajı, enerji təchizatı və hazır məhsulun sonrakı daşınması üçün infrastruktur tələb edəcək. Təmizlənmiş suyun son istehlakçılara çatdırılması üçün mövcud su təchizatı sisteminə inteqrasiyası lazımdır. Beləliklə, zavodun səmərəliliyi yalnız onun istehsal gücündən deyil, həm də əlaqəli infrastrukturun mövcudluğundan asılı olacaq. Duzsuzlaşdırma zavodunun Bakı və Abşeron yarımadası üçün altıncı su təchizatı mənbəyinə çevrilməsi gözlənilir. Azərbaycan Su Ehtiyatları Dövlət Agentliyinin hesablamalarına görə, zavod fəaliyyətə başladıqdan sonra duzsuzlaşdırılmış suyun həcmi Bakı və Abşeron yarımadasının faktiki su istehlakının təxminən 25%-ni təşkil edə bilər.
Duzsuzlaşdırma zavodunun tikintisi Azərbaycanın su sektorunda ilk dövlət-özəl tərəfdaşlıq layihəsi olacaq. Layihənin hüquqi əsası 2023-cü ilin aprel ayında prezident İlham Əliyevin dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması yolu ilə içməli suyun istehsalına dair pilot təşəbbüsün həyata keçirilməsi barədə fərman imzalaması ilə qoyulub. 2025-ci ilin yanvar ayında Səudiyyə Ərəbistanının “ACWA Power” şirkətinin rəhbərlik etdiyi konsorsium beynəlxalq müsabiqənin qalibi seçildi. Bu şirkət sonradan layihənin əsas özəl tərəfdaşı oldu. 2025-ci ilin sentyabr ayında zavodun layihələndirilməsi, tikintisi, maliyyələşdirilməsi və istismarı, təmizlənmiş suyun alınması, torpaq sahəsinin icarəsi və dövlət zəmanətlərinin verilməsini tənzimləyən müqavilələr imzalanıb. Layihənin əsas özəl tərəfdaşı, ixtisaslaşmış podratçıların cəlb edilməsi yolu ilə layihəni həyata keçirən “ACWA Power” şirkətidir. Dövlət-özəl tərəfdaşlıq müddəti planlaşdırılan kommersiya istismarına başlandığı tarixdən 25 ildir. Bu model su infrastrukturunun inkişafı üçün özəl investisiyalardan və beynəlxalq texnoloji təcrübədən istifadə edir. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, planlaşdırılan investisiya həcmi 407 milyon dollardır. Layihənin maliyyələşdirilməsində beynəlxalq maliyyə institutları iştirak edir. Xüsusilə, 26 sentyabr 2026-cı il tarixində Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı layihə üçün 45 milyon dollara qədər vəsaitin ayrılmasını təsdiqləyib. Maliyyə danışıqları hələ də davam edir. Danışıqların 2026-cı ilin sonuna və ya 2027-ci ilin birinci rübündə başa çatdırılması planlaşdırılır. Maliyyə danışıqları başa çatdıqdan sonra, ilkin hesablamalara görə, təxminən iki il yarım çəkəcək əsas tikinti işlərinə başlamaq planlaşdırılır. Zavodun əvvəllər ilk həcmdə içməli su istehsal etməyə 2028-ci ilin üçüncü rübündə başlaması və 2029-cu ilin birinci rübündə tam kommersiya fəaliyyətinə başlaması gözlənilirdi. Maliyyə danışıqlarının əvvəlcə planlaşdırılandan daha gec başa çatacağı gözlənildiyi üçün zavodun istismara verilmə qrafiki yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Duzsuzlaşdırma dəniz suyundan təmiz suyun çıxarılmasına imkan verir, lakin bu proses müəyyən ekoloji standartlara riayət etməyi tələb edir. Əks osmos texnologiyası mənbə suyundan çıxarılan duzları ehtiva edən qatılaşdırılmış duzlu su istehsal edir. Sumqayıt layihəsi bu duzlu suyun yenidən Xəzər dənizinə yönəldilməsini nəzərdə tutur. Əsas məqsəd artan duzluluğun dəniz ekosisteminə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etməməsi üçün axıdılmasını idarə etməkdir. Bu məsələ Xəzər dənizi üçün xüsusilə vacibdir, çünki o, qapalı su hövzəsidir. Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankına görə, layihənin əsas ekoloji riskləri dəniz suyunun qəbulu, sualtı infrastrukturun tikintisi və sonradan duzlu su konsentratının axıdılması ilə bağlıdır. Potensial təsirləri məhdudlaşdırmaq üçün onun dəniz suyu ilə tez bir zamanda durulaşdırılmasını təmin etmək məqsədilə xüsusi duzlu su dispersiya sistemi hazırlanır. Bundan əlavə, layihəyə suyun keyfiyyətinin monitorinqi və dəniz ekosistemlərinin uzunmüddətli monitorinqi daxildir. Bankın qiymətləndirməsinə görə, nəzərdə tutulan qoruyucu tədbirlərə əməl olunarsa, layihənin ətraf mühitə təsiri lokallaşdırılmış və idarəolunan qalmalıdır. Əhəmiyyətli təbii yaşayış mühitləri üçün heç bir əhəmiyyətli və ya dönməz nəticələr gözlənilmir. Bundan əlavə, həm tikinti mərhələsində, həm də obyektin bütün istismarı zamanı ətraf mühit tələblərinə riayət edilməsi və dəniz mühitinin davamlı monitorinqi vacib olacaq. Sumqayıtda zavodun işə salınması Bakı və Abşeron yarımadası üçün əlavə içməli su mənbəyi yaratmalıdır. Çay axınının mövcudluğu yağıntı və hidroloji şəraitdən asılı olduğundan, duzsuzlaşdırılmış su istehsalı su ehtiyatlarında mövsümi dalğalanmalara daha az həssasdır. Bu, mövcud su təchizatı sistemini tamamlayacaq və onun dayanıqlığını artıracaq. Eyni zamanda, təkcə yeni bir zavodun tikintisi bütün su idarəetmə problemlərini həll etməyəcək. Magistral boru kəmərlərinin, paylayıcı şəbəkələrin vəziyyəti və istehlakın ölçülməsinin səmərəliliyi hələ də həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
Tahir TAĞIYEV
