Rusiyanın BMT-nin Ukrayna üzrə sülh danışıqlarına qoşulmasını hazırda gündəmə gətirməməsinin əsas səbəbi Moskvanın danışıqların formatına, vasitəçiyə və mümkün razılaşmanın şərtlərinə nəzarəti mümkün qədər öz əlində saxlamaq istəyi ilə bağlı ola bilər. Bununla belə, Rusiya rəsmiləri təşkilatın iştirakını qəti şəkildə rədd etməyiblər: xarici işlər nazirinin müavini Aleksandr Alimov bildirib ki, BMT üzv dövlətlərdən müvafiq mandat və səlahiyyət alarsa, onun iştirakı mümkün ola bilər.
Moskvanın mövqeyinin arxasında bir neçə mümkün siyasi səbəb dayanır. Birincisi, Rusiya danışıqların beynəlxalq nəzarət altına keçməsini istəməyə bilər. BMT prosesə qoşularsa, müzakirələr təkcə Moskva, Kiyev və Vaşinqton arasında aparılan danışıqlarla məhdudlaşmaya, məsələ daha geniş beynəlxalq gündəliyə çevrilə bilər. Bu isə Rusiyanın ərazi məsələləri və təhlükəsizlik tələbləri üzrə manevr imkanlarına təsir göstərə bilər.
İkincisi, Moskva BMT-nin vasitəçilik roluna şübhə ilə yanaşır. "Kommersant" nəşrinin məlumatına görə, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyində BMT-ni və təşkilatın baş katibi Antonio Quterreşi ciddi vasitəçi hesab etmirlər. Bu yanaşma Rusiyanın danışıqlarda hansı vasitəçinin iştirak edəcəyinə xüsusi əhəmiyyət verdiyini göstərir.
Üçüncüsü, Rusiya məsələnin BMT Təhlükəsizlik Şurasına çıxarılmasının siyasi nəticələrini nəzərə ala bilər. Belə bir prosesdə Moskva digər dövlətlərin təzyiqi, yeni qətnamələr və beynəlxalq hüquqla bağlı mübahisələrlə üzləşə bilər. Digər tərəfdən, Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü və veto hüququna malik olduğundan, təşkilatın qərarlarına təsir imkanlarını qoruyur.
Dördüncüsü, Moskva ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlara üstünlük verir. Rusiya prezidenti Vladimir Putin oktyabrın 22-də ABŞ nümayəndəsi Stiv Uitkoffla görüşdən sonra danışıqların noyabrda bərpasına hazır olduqlarını bildirib. Ərazi məsələləri və təhlükəsizlik təminatları isə əsas mübahisə mövzuları olaraq qalır.
Burada mühüm məqam odur ki, Rusiyanın BMT-ni danışıqlara cəlb etməmək mövqeyi münaqişənin həllinə ümumiyyətlə qarşı çıxması kimi təqdim edilməməlidir. Moskva hazırda daha çox özünün qəbul etdiyi formatda danışıqlar aparmağa üstünlük verir. Bununla belə, BMT-nin iştirakı atəşkəsə nəzarət, humanitar məsələlərin həlli və mümkün razılaşmanın beynəlxalq təminatları baxımından əhəmiyyət daşıya bilər.
Əsas sual budur ki, Rusiya BMT-nin iştirakını həqiqətən mandat məsələsinə görə təxirə salır, yoxsa daha geniş beynəlxalq nəzarətin onun ərazi və təhlükəsizlik tələbləri üzrə mövqeyini çətinləşdirəcəyini düşünür? Moskvanın açıqlamasında bu suala qəti cavab yoxdur. İkinci ehtimal odur ki, bu siyasi təhlildir, rəsmən təsdiqlənmiş səbəb deyil.
Rusiya BMT-nin Ukrayna münaqişəsinin nizamlanması üzrə danışıqlarda iştirakına niyə ehtiyatla yanaşır? Moskvanın bu mövqeyi danışıqlar prosesinə beynəlxalq nəzarətin artması və Rusiyanın irəli sürdüyü şərtlərin qəbul edilməsinə mümkün təsirlə bağlı ola bilərmi?
Mətləb Salahov: "Kreml Ukrayna məsələsinin BMT müstəvisinə çıxarılmasından ehtiyat edir"
Jurnalist, siyasi şərhçi Mətləb Salahov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, beynəlxalq hüququn nüfuzu ciddi şəkildə zəifləyib və dünyanın supergüc dövlətlərinin addımları bu tendensiyanı daha da dərinləşdirir.
Onun sözlərinə görə, xüsusilə ABŞ, Çin və Rusiyanın beynəlxalq hüquq normalarına zidd hesab edilən addımları bu prinsiplərin böyük dövlətlərin maraqları qarşısında nə dərəcədə təsirsiz qala bildiyini göstərir. Bu vəziyyət beynəlxalq münasibətlərdə təhlükəli tendensiya yaradır, xaos riskini artırır və gələcək üçün pis presedent formalaşdırır.
Mətləb Salahov qeyd edib ki, beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi kiçik dövlətlərə təzyiq vasitəsinə çevrilə, böyük güclərin isə öz maraqlarını ön plana çıxarmasına şərait yarada bilər. Onun fikrincə, belə şəraitdə beynəlxalq hüququn universal prinsip kimi qorunması getdikcə çətinləşir.
Ekspert Rusiyanın Ukrayna böhranının BMT çərçivəsində müzakirəsinə qarşı mövqeyini də bu kontekstdə qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, BMT-nin beynəlxalq münaqişələrə təsir imkanları məhdudlaşıb və təşkilatın qərarlarının icrası ilə bağlı ciddi problemlər mövcuddur. Buna görə də Moskvanın BMT-nin hüquqi təsir mexanizmlərindən çəkinməsi əsas səbəb kimi görünmür.
"Rusiyanın bu məsələdə çəkindiyi əsas məqam Ukrayna böhranının BMT müstəvisinə çıxarılmasının ABŞ administrasiyası ilə ikitərəfli razılaşma imkanlarını riskə atmasıdır. Vladimir Putin hakimiyyəti Avropa dövlətlərinin BMT çərçivəsində Rusiyaya qarşı daha sərt mövqe ortaya qoymasını istəmir", – deyə siyasi ekspert bildirib.
Mətləb Salahovun qənaətinə görə, Kreml Ukrayna məsələsinin Donald Tramp və Vladimir Putin arasında aparılan danışıqlar və iki ölkənin razılaşdıra biləcəyi şərtlər əsasında həll edilməsinə üstünlük verir. Moskva bu prosesə Avropa dövlətlərinin daha fəal müdaxiləsinin qarşısını almağa çalışır.
Siyasi şərhçi vurğulayıb ki, BMT tribunası beynəlxalq təzyiq baxımından Avropa İttifaqı və digər regional təşkilatlarla müqayisədə daha geniş imkanlar yaradır. Onun fikrincə, Avropa dövlətləri Ukrayna məsələsini BMT müstəvisində gündəmə gətirməklə Rusiyaya qarşı diplomatik təzyiqi gücləndirə bilərlər. Məhz buna görə Kreml məsələnin BMT çərçivəsində müzakirəsinin genişlənməsindən ehtiyat edir.
Dəniz NƏSİRLİ
