Məlum olduğu kimi, Ermənistan parlamenti TRIPP nəqliyyat marşrutu müqaviləsini təsdiqləyib. 63 deputat lehinə, 32 deputat əleyhinə səs verib. Müxalifətdəki "Güclü Ermənistan" və "Ermənistan" fraksiyaları əleyhinə səs verənlərdir. Layihə əvvəllər parlamentin xarici əlaqələr komitəsində, daha sonra isə plenar iclasda canlı müzakirələrin mövzusu olub.
Xarici işlər və beynəlxalq ticarət naziri Ararat Mirzoyan layihənin hətta Bakı ilə sülh müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl də həyata keçirilə biləcəyini bildirib. O, TRIPP-in və digər birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsinin özlüyündə Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasına kömək edə biləcəyini istisna etməyib. Amma erməni siyasi analitik Benyamin Matevosyan qeyd edir ki, İrəvanın sonda Ermənistan ərazisindən keçən dəhlizi Azərbaycan, Türkiyə və ABŞ-a təhvil verməsi tamamilə mümkündür: "Ermənistana maneəsiz keçidi təmin etmək vəzifəsi həvalə edilib. Əgər sülh müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl belə TRIPP-i işə salmaq mümkündürsə, gəlin onu işə salaq; xüsusən də Azərbaycanın Qazaxıstan buğdasının öz ərazisindən daşınmasına icazə verdiyini nəzərə alsaq. Azərbaycanın TRIPP mexanizmi ilə bağlı tələblərindən biri bu marşrutla hərəkət edərkən Ermənistan gömrük rəsmiləri ilə təmasın aradan qaldırılmasıdır. Əgər bu tələb yerinə yetirilməsəydi, müzakirə olunan sənəddə "arxa ofis" və "ön ofis" anlayışları yer almazdı". Matevosyan həmçinin qeyd edir ki, bugünə qədər Ermənistan hakimiyyəti bu 43 kilometrlik yolun eni barədə dəqiq məlumat verməyib. İnfrastruktur obyektinin dəqiq yeri ilə bağlı suallar da cavabsız qalır. Bundan əlavə, qaz kəməri ilə bağlı suala cavab olaraq erməni hakimiyyəti onun fərqli bir marşrutla gedə biləcəyini istisna etməyib. Ekspert bu qeyri-müəyyənliyə ritorik sualla cavab verib: "Bu o deməkdirmi ki, sabah Ermənistan Respublikasının bütün ərazisi TRIPP üçün istifadə olunacaq? Fakt budur ki, onun sözlərinə görə, Azərbaycan layihədə nəzərdə tutulan infrastrukturun keçəcəyi bütün əraziləri TRIPP-ə məxsus hesab edəcək". Baş nazir Nikol Paşinyan da qeyd edir ki, TRIPP layihəsi çərçivəsində neft və qaz boru kəmərləri mütləq Mehri bölgəsindən keçməyəcək: “Orada sovet dövründə olduğu kimi dəmir yolu xətti çəkiləcək. Lakin tranzit neft və qaz boru kəmərləri başqa yerlərdə, o cümlədən Tavuş və ya Geğarkunik bölgələri vasitəsilə çəkilə bilər”.
“Güclü Ermənistan” fraksiyasının rəhbəri Narek Karapetyan da hakimiyyətin Bakı ilə sülh müqaviləsinin imzalanmasını gözləmədən “Tramp marşrutu”nu işə salmağa hazır olduğuna inanır: "Deməli, hələlik kağız üzərində sülh yoxdur, amma Sünikdən keçən yolun məsələsi artıq irəli sürülür. Bəs sülhün təminatı haradadır?". Ermənistan Respublika Partiyasının sədr müavini Armen Aşotyan isə qeyd edir ki, Amerikanın TRIPP təşəbbüsü iqtisadi layihə deyil, Ermənistanın suverenliyinin və milli maraqlarının geosiyasət naminə qurban verildiyi sərt "geosiyasi oyun"dur: "TRIPP layihəsi suverenliyin, iqtisadiyyatın və milli maraqların geosiyasət üçün necə qurban verildiyinin klassik nümunəsidir. Onun logistik dəyəri son dərəcə şübhəlidir və geosiyasi risklər çox böyükdür. Ermənistanın ABŞ-ın maliyyə və siyasi çətiri altına sığınmaq cəhdi strateji cəhətdən əhəmiyyətli Sünikin Bakı və Ankaranın pantürkist maraqlarına xidmət edən xarici bir anklava çevrilməsi ilə nəticələnə bilər. Üstəlik, Ermənistan İran üçün qanuni hədəfə çevrilmək riskini daşıyır". Aşotyan əmindir ki, gələcək üçün logistika müharibələrində "torpaqlarını icarəyə vermək" əvəzinə, öz maraqlarını müdafiə edənlər qalib gələcək: “TRIPP hazırkı formasında Ermənistanı səsvermə hüququndan məhrum edir və faktiki olaraq pantürkist geosiyasi ittifaqın əsas alətinə çevrilir, Bakı ilə Ankaranı birləşdirir”. Aşotyan hesab edir ki, layihənin əsas iqtisadi problemi onun olduqca yüksək qiyməti və şiddətli rəqabət səbəbindən zəmanətli yük axınının olmamasıdır. Onun sözlərinə görə, Sünikdə infrastruktur tikintisi 2,4 milyard dollardan çox başa gələcək, halbuki, marşrutun ilkin ötürmə qabiliyyəti 2028-ci ilə qədər cəmi 2 milyon ton olacaq. Aşotyanın sözlərinə görə, Vaşinqton regiona sabitlik vəd etməklə, əslində öz geosiyasi məqsədlərini həyata keçirir - "kordon sanitariyası" qurur və İranla Rusiyanı təcrid etməyə çalışır: “Eyni zamanda, ABŞ qəsdən, ya da bilmədən, Türk Dövlətləri Təşkilatının əlinə oynayır. Ankara və Bakı uzun müddətdir ki, İstanbuldan Orta Asiyaya qədər türk dünyasını birləşdirəcək birbaşa və maneəsiz quru yolu axtarırlar. İndi pantürkist layihə tamamilə gizlədilir: dəhliz Amerika bayrağı altında fəaliyyət göstərəcək və əsas faydalananlar Azərbaycan və Türkiyə olacaq”. Aşotyan həmçinin layihədən narazılığını gizlətməyən və sərhədlərində Amerika infrastrukturunun yaranmasının nəticələri barədə açıq şəkildə xəbərdarlıq edən İranın mövqeyinə də diqqət çəkib. Vəziyyət gərginləşərsə, belə bir dəhliz Tehran üçün qanuni hədəfə çevrilə bilər. Beləliklə, vəd edilən çiçəklənmə əvəzinə, region potensial müharibə zonasına çevrilmək riski daşıyır: “Bu hekayədəki ən kədərli nəticə marşrutların keçdiyi ölkələrin suverenliyi ilə bağlıdır. İrəvan bizə 42 kilometrlik hissə boyunca gömrük və sərhədlərin Ermənistana məxsus qalacağına zəmanət verir. Bəli, bu, kağız üzərində qanuni olaraq belə qeyd olunub. Lakin idarəetmə şirkətindəki səhmlərin yalnız 26%-i ilə, ABŞ-da isə bu rəqəm 74%-dir və Ermənistan sadəcə kirayəçiyə çevrilib”. O inanır ki, marşrutdan kimin istifadə edə biləcəyi, gediş haqqının nə olacağı və mənfəətin necə bölüşdürüləcəyi ilə bağlı əsl qərarlar Vaşinqtonda veriləcək: "Ermənistan Süniki 49 il müddətinə xarici konsorsiuma təhvil verib, ABŞ və İran arasında gedən vəkalət müharibəsində girova çevrilib və faktiki olaraq Bakı-Ankara alyansının əlinə keçib".
Tahir TAĞIYEV
