Türk-Müsəlman xalqlarının qanını içən, qatı daşnak xislətli A.Ozanyanın yanında yetişən, onun “əlindən su içən”, sonralar, SSRİ-nin dinc dövrünün “marşal”ı (bütün hay mənçəli “marşal”lar müharibə cəbhələriin yox, ancaq sülh dövründə yaranıb) nankor X.İ.Baqramyanın 1979-cu ildə çap edilmiş “Mənim xatirələrim” kitabı (İrəvan ş..664 səh.) ÜmumTürk nifrəti ilə yanaşı, 1918-1920-ci illərdə Cəncə-Qazax cəbhəsində Rusiya və hay siyasi-hərbi qüvvələri ilə Bakı Xalq Komissarları sovetinin sədri S.Şaumyanın, əlaltısı A.Mikoyanın...birgə fəaliyyətinin Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin süqutu və xalqının soyqırımı naminə əlaqələndirilməsi mövzularına həsr edilib.
XX əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycanın Dağ Borçalı bölgəsi ilə həmsərhəd hissəsi Beynəlxalq İpək yolu tərkibinə daxil olduğundan çar Rusiyasının hay kilsəsi ilə birgə Cənubi Qafqazın Türk- Müsəlman xalqlarına qarşı təcavüzkar siyasi-hərbi siyasətinin həyata keçirdiyi döyüş meydanına çevrilməsinin əsas səbəbi xilaskar 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana Gəncə-Qazax istiqamətindən daxil olmasının qarşısının kəsilməsi, eləcə də, Gümrü-Dilican-Qaraqoyunlu vadisinin kökənli yurd yerlərinin zəbt edilməsi, Şəmşəddin mahiyəsinin Başkənd-Ayrum xətti üzrə ərazilərin işğalı...olmuşdur...
Bu baxımdan əzəli Azərbaycan torpaqlarının siyai-hərbi, ictimai-iqtisadi, milli-mənəvi, dini-sakral abidələrinin....zəbti, eləcə də, bu yurdlarda ibtida insan-hay sürüsünün yerləşdirilməsi I Dünya müharibəsinin nəticəsində (1917-1918-ci illərdə) rus hərbi dairələri və hay kilsəs qüvvəllərinin qarşısında duran əsas vəzifə olduğundan, 1917-ci ilin noyabr ayında çar Rusiyasının Qafqaz cəbhəsinin ordu birləşmələrinin rəhbər, zabit-əsgər heyəti “erməni-daşnak” qüvvələrinin nizami birləşmələr halında (05 mart 1918-ci ildə Əlahiddə erməni korpusu kimi) təşəkkülünü təmin, eləcə də, Osmanlı Türkiyəsinin 5-ci Qafqaz İslam və Azərbaycan Milli ordularına qarşı müharibədə bilavasitə iştirak etmişlər.
Çar Rusiyasının Qafqaz cəbhəsinin hərbi-döyüş qüvvələri əsasında artıq 1917-ci ilin noyabr ayından nizami hay hərbi birliklərinin (diviziya, alay...halında) yaradılmasına Ordu rəhbərliyinin razılığı ilə (komandan, general M.A.Prjevalskinin 30.11.1917-ci il tarixli əmri ilə) çar zabit heyəti (general P.P.Bejanbekyan (1869-1962), 22-ci Qafqaz Atıcı alayının komandiri, polkovnik A.İ.Ter-Nikoqosov (1859-1920), 3-cü Atıcı alayının komandiri, general D.A.Pirumyan (1868-1918), Sürməli Hərbi Dairəsinin komandanı), polkovnik D.Q.Osipyan (1868-1918), 2-ci erməni süvari briqadasının komandiri...) cəlb edilmiş, Qars, Ərdəhan və İqdır vilayətlərinin hay quldur dəstərı qoşulmuş (A.Ozanyan, D.Kanayan, M.Səfəryan) və xüsusi məqsədlər naminə təşkil edilən “erməni” könüllü Ordusuna rəhbərlik general-leytnant F.İ.Nəzərbəyova (1855-1931) həvalə edilmişdir.
1918-ci ilin may ayının ortalarında Qarakilsə kəndi yaxınlığında ağır məqlubiyyətə uğrayan rus-hay silahlıları Dilican dərəsinə geri çəkilərək, yenidən toparlanmağa imkan tapmışlar, yeni qüvvələr yarada bilmişlər.
Bu birləşmələrdə A.Ozanyan, Q.Nijde, M.Zinkeviç, M.Silikyan, S.Makkayev...əsasən Gümrü-Dilican istiqamətində xilaskar Ordunun 36-cı və 5-ci Qafqaz piyada diviziyalarına (general Yaqub Şövkü Subaşinin (1876-1939) başçılığı ilə) qarşı həm də təşkilati, təchizat və səfərbərlik işlərini iştirak etmişlər.
Qərargah rəisi general-mayor Y.Y.Vışıinski (1873-1918, 07 aprel 1917-ci ildə Qafqaz Ordusunda bu vəzifəni daşıyıb, Qafqaz Hərbi Dairəsi üzrə Osmanlı Türkiyəsinin ordu və kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və emalının rəhbəri olub) Gəncə-Qazax istiqamətində hərbi əməliyyatların planlaşdırılması və əlaqələndirilməsini təşkilə rəhbərlik etmişdir, onun silahdaşları sırasında Operativ şöbənin heyəti-N.Şumov, M.Medvedev, M.Dvernitski....xüsusi yer tutub. 1917-1918-ci illərdə Tiflis şəhərində Kuban və Don kazakları əsasında formalaşan 1-ci süvari “erməni” alayı (starşina/podpolkovnik P.Zolotaryevin başçılığı ilə) və polkovnik A.Perekrestovun Atıcı Partizan dəstəsi Dilican, İcevan, Allahverdi, Qaraqoyunlu....nahiyələrinin işğalında A.Ozanyan və Q.Nijdenin silahlıları ilə çiyin-çiyinə döyüşmüşlər.
Dilican vadisinin rus-hay birləşmələri üçün siyasi-hərbi əhəmiyyəti bir neçə aspektdən xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyindən ehtiyat və səfərbər qüvvələrini 1918-ci ilin mayında gücləndirə bildilər.
Birincisi, İrəvan-Tiflis dəhlizini ələ keçirməklə (Allahverdi-Ayrım nahiyəsinin filiz ehtiyatlarına, Qacaran-Allahverdi qurşağına yiyələnməklə) Dağ Borçalıya qarşı iddialarını qaldırmaq, ikincisi, Qaraqoyunlu dərəsindən keçməklə Başkənd-Şəmkir istiqamətindən Gəncəyə, Göyçə gölünün şərqindən, Cəmbərərək-Basarkeçər nahiyələrindən keçməklə (general M.Silikyan, D.Kanayan, A.Ozanyan, Q.Nijde..dəstələri ilə) Zəngəzura hücumları gücləndirmək, Azərbaycan Milli ordusunun formalaşmasının qarşısını almaq...əsas məqsədlərdən idi.
1918-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında Dağ Borçalı nahiyəsinə iddia qaldırmaqla rus-hay qüvvələri yerli Azərbaycanlılara və gürcü hərbçilərinə qarşı hərbi əməliyyatları genişləndirdilər, bu qanlı qarşıdurma dekabr ayının sonunadək davam etdi.
Həmin dövrdə “ermənistan” respublikasının hökümət başçısı, “Daşnakstyun” partiyasının liderlərindən biri O.R.Kacaznuninin (1886-1938) tapşırığı ilə 13-16 dekabr günləri Allahverdi şəhəri və ona bitişik əraziləri (bazalt ehtiyatı ilə zəngin Ayrum kəndini də) D.Kanayan quldur dəstəsi ilə işğal edə bildilər. Əsas hərbi düşərgə kimi Ayrum-Sənain arası ərazi istifadə edilib 4-cü “erməni” piyada alayı üçün (6 min silahlı döyüşçü, 16-20 artilleriya qurğusu, 2 min yerli könüllülər olmaqla), hay quldur dəstələri isə yaşayış məntəqələrində qarət, qırğın və dəşhətli qətliamların icrası ilə məşğul olub, ilk növbədə Türk-Müsəlman yurdlarında-Uzunlar, Şamlıq, Axtala...kəndlərində....Ləlvar dağının ətəklərində...
Haşiyə. 1918-ci il may ayının 27-də “ermənistan” respublikası yaradıldıqda həmin O.Kacaznuni hay xislətinə uyğun olaraq Osmanlı Türkiyəsinin müdafiə naziri general İsmayıl Ənvər Əhməd bəy oğluna (1881-1922) rəsmi məktubla (15 iyul 1918-ci il tarixli, 11 nömrəli) müraciət edərək yalvarmışdır ki, “onlara toxunulmasın, yeni yaranmış respublikanın təhlükəsizliyinin təminatına köməklik göstərsinlər və A.Ozanyanın “erməni” dövlətinə dəxli yoxdur, o, terrorçu/quldur fəaliyyəti ilə onlara tabe olmur.....”. Bu müraciət barədə 1975-1985-ci illərdə hayların xarici işlər naziri olmuş, daşnak C.S.Kirakosyan (1929-1985) əsərlərində qeyd edib.
Dinsiz hay kilsəsinin, həyasız hay sürüsünün, işğalçı rus hərbiçilərinin və ingilis siyasilərinin birgə gücü ilə əzəli Türk-Müsəlman yurdu-Dağ Borçalı/Lori/Pəmbək strukturu, 3,8 min kv.km və ya 380 min hektar torpaq sahəsi şərti olaraq Qafqaz Bürosunun 07 iyul 1921-ci il tarixli qərarı ilə “ermənistan” SSR-nin ərazisinə qatıldı....
Haşiyə. Qeyd edildiyi kimi, Pəmbək və Borçalı çayları hövzəsindəki bu bölgə (Baş Qarakilsə, Allahverdi, Hamamlı....nahiyələri) zəngin filiz faydalı qazıntı yatağı və tikinti materiallarının xammal ehtiyatı, təbii dendroloji park örtüyü ilə örtülü olub. Azərbaycan xalqının həm də maddi-təbii sərvətlərinə susuyan rus-hay cütlüyü 1920-ci ildən başlayaraq bu varidatı öz xeyirləri naminəçapıb-talayıblar. XX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasında istehsal edilən misin 25%-ni Allahverdi-Ayrum nahiyəsinin filizi yataqlarının hesabına idi, bu ənənə 1920-ci ildən sonra xüsusilə artmışdır.
Ona görə də birləşmiş düşmən hərbi-siyasi qüvvələri Dilican vadisini, Dağ Borçalı bölgəsini, Gümrü-Qazax cəbhə xəttini ciddi-cəhdlə 1918-1920-ci illərdə qoruyub saxlamış, həm də beynəlxalq geosiyasi şəraitdən (Osmanlı Türkiyəsinin siyasi-dövlət strukturu və idarəetməsinin dəyişilməsi, Rusiyanın Antanta qrupunda siyasi nüfuzunun azalması, hay kilsəsinin beynəlxalq əlaqələrinin güclənməsi....) istifadə edərək yerli əhaliyə qarşı irqi, dini, etnoqrafik və dil...soyqırımı faciələrini yaşatmaqdan çəkinməmişlər. Eyni məzmunlu növbəti hədəf Basarkeçər nahiyəsi və Zəngəzur bölgəsi olduğundan rus-hay-ingilis qüvvələri Q.Nijde və A.Ozanyanın Murğuz-Şahdağ ətəklərindən, Səlim aşırıımından keçərək hərbi qüvvələrini həmin yerlərdə cəmləşdirilməsinə xeyli dərəcədə köməklik göstərdilər...
1918-1920-ci illərdə Gəncəbasar bölgəsini hədəfə alan siyasi-hərbi, əhali-demoqrafik, inzibati-ərazi...üstünlüklərinə (Dağ Borçalı bölgəsinin, Allahverdi-Ayrum, Başkənd-Şəmşəddin və Qaraqoyunlu-Çəmbərək nahiyələrini ələ keçirməklə) yiyələnən hay kilsəsi və intidai insan-hay sürüsününün yeni ərazi iddiaları sırasına Cəvahirli/Məhsəti, qədim Əhli Təkləlilərin yurdları da 1930-cu illərin əvvəllərində üzə çıxmışdır. Bu həyasız istəklə “ermənistan” KP MK-nın I katibi, “Daşnakstyun” xislətli A.G.Xancyan (1901-1936) 09 iyul 1936-cı ildə Zaqafqaziya Ölkə KP-nın I katibi LP..Beriyanın (1899-1953) qəbulunda olur....və elə geniş, işıqlı kabinetdə...əzəli Türk torpaqlarının əvəzinə... haqlı olaraq gümüşü bir güllə payı alır...(bu barədə müəllifin 20 iyul tarixli “Zarə Vostoka” qəzetində “Sosializm düşmənlərinə ölüm!” başlıqlı məqaləsində ətraflı yazılıb).
Tarixi hadisələr və salnamə faktları bir daha sübut edir ki, bu topluma ya gümüşü/paslı güllə, ya da “Dəmir yumruq”....kar edir.
P.S. XIX-XX əsrlərdə Osmanlı Türkiyəsinə, bölgənin yerliTürk-Müsəlman xalqına yönəlik soyqırım və işğalçılıq savaşlarında iştirak edən rus-hay silahlı dəstələrinin öldürülmüş səgər və zabitlərinin adına əski yurdda-Dilican şəhərində, rus Pravoslav kilsəsinin həyətində 13 iyun 2013-cü ildə anım lövhəsi qoyulub (burada 1918-ci ilin üç rus cəsədi (Y.Vışınski, V.Perkrestev, D.Tomiç) də basdırılıb.
P.S.S. Qədim tarixə və maddi-mədəniyyət irsinə malik Baş Qarakilsə şəhəri 1935-ci ildən-“Vanadzor”, Hamamlı şəhəri-1948-ci ildən-“Spitak”, Cəlaloğlu şəhəri 1924-cü ildən-“Stepanavan”, Qaraqoyunlu nahiyəsi-“Barana”....adlandırılır.
Qısmət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
