ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası Alyaska ştatında noyabrın 3-də keçiriləcək Senat seçkiləri ilə bağlı qeyri-adi hüquqi addım atıb. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi Trampın göstərişi ilə məhkəməyə müraciət edərək, respublikaçı senator Den Sallivan seçkidə məğlub olacağı təqdirdə ştatın seçki nəticələrini rəsmən təsdiqləməsinin qarşısının alınmasını istəyib. Buna səbəb bülletendə namizədlərdən ikisinin ad və soyadının demək olar ki, eyni olmasıdır. Administrasiya iddia edir ki, seçicilər respublikaçı senator Den Sallivanla eyni adlı digər namizədi səhv sala və səslər qarışa bilər.
Lakin federal hakim Şeron Qlison noyabrın 1-də bu iddianı rədd edib. Məhkəmə qərarında belə bir araşdırmanın seçicilərin gizli səsvermə hüququnun qorunması baxımından real mexanizminin olmadığını və federal hökumətin ştatın seçki nəticələrinin təsdiqlənməsinə bu formada müdaxilə etmək səlahiyyətinin əsaslandırılmadığını bildirib. Tramp özü də iddianın verilməsini tapşırdığını açıq şəkildə təsdiqləyib.
Bu hadisə ABŞ-da seçkilərin legitimliyi, hakimiyyətin seçki prosesinə müdaxilə imkanları və məğlubiyyət ehtimalı qarşısında demokratik prosedurlara münasibət məsələsini yenidən gündəmə gətirib. Seçki baş tutmamış, heç bir nəticə məlum olmamış məhkəmədən mümkün məğlubiyyət halında nəticələrin təsdiqlənməsinin dayandırılmasını istəmək nə dərəcədə hüquqi və demokratik prinsiplərə uyğundur?
Donald Tramp administrasiyasının Alyaskada seçkinin nəticələrini hələ səsvermə başa çatmamış, respublikaçı namizədin məğlubiyyəti ehtimalına görə mübahisələndirməyə çalışmasını necə qiymətləndirilə bilər? Seçkinin nəticəsi məlum olmadan belə bir hüquqi addımın atılması ABŞ-ın demokratik seçki ənənələri baxımından hansı presedent yarada bilər? Bu, gələcəkdə hakimiyyətdə olan siyasi qüvvələrin mümkün məğlubiyyətlərini əvvəlcədən hüquqi müstəvidə bloklamaq cəhdlərinə yol aça bilərmi?
Murad Sadəddinov: "Amerikanın seçki sistemində çox ciddi iradlar var, amma onu dəyişdirmək çox çətindir"
Politoloq Murad Sadəddinov ABŞ-da seçki sistemi ətrafında baş verən mübahisələrin və məhkəmə çəkişmələrinin gələcəkdə də davam edəcəyini düşünür.
O, məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın seçki sistemi ilə bağlı çoxsaylı mübahisəli məqamlar mövcuddur. Həm respublikaçılar, həm də demokratlar müxtəlif seçkilərdə – qubernator, Konqres, Senat və prezident seçkilərində özləri üçün daha əlverişli şərait yaratmağa çalışırlar.
Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ seçkilərini ideal hesab etmək olmaz və bu sistemdə ciddi irad doğuran məqamlar var. Məsələn, onun fikrincə, Kaliforniya ştatında seçki məntəqələrində seçicilərin şəxsiyyətinin yoxlanılması ilə bağlı mövcud qaydalar suallar yaradır. O, hesab edir ki, belə yanaşma seçki prosesində sui-istifadə imkanları yarada bilər. Bununla bağlı respublikaçıların hüquqi müstəvidə dəyişiklik etmək cəhdləri isə yerli məhkəmələr tərəfindən insan hüquqlarının pozulması arqumenti ilə qəbul edilməyib.
Murad Sadəddinov Alyaskada yaranmış vəziyyətin də məhz bu siyasi rəqabət kontekstində qiymətləndirilməli olduğunu deyib. O, bildirib ki, bu ştatda ənənəvi olaraq respublikaçılar üstün mövqedə olublar. Lakin budəfəki seçkilərdə demokratların qubernatorluq uğrunda üstünlük əldə etmək ehtimalı respublikaçılar və şəxsən Donald Tramp üçün ciddi siyasi zərbə kimi qiymətləndirilə bilər.
Politoloq hesab edir ki, respublikaçıların məhkəmə müstəvisində müəyyən məsələlərə müdaxilə etməyə çalışması da bu narahatlıqla bağlıdır. Onun fikrincə, eyni adlı namizədlə əlaqədar yaranmış vəziyyətdən hüquqi müstəvidə istifadə etməklə seçki prosesinə təsir göstərmək cəhdi müşahidə olunur. Bununla belə, Sadəddinov məhkəmənin bu iddia ilə bağlı müsbət qərar verəcəyini gözləmir.
O, əlavə edib ki, baş verənlərin ABŞ-ın bütövlükdə seçki sisteminə hansı təsiri göstərəcəyini indidən söyləmək çətindir. Ancaq bir məqam aydındır: qarşıdakı seçkilərdə, o cümlədən gələcək prezident seçkilərində hər iki siyasi düşərgənin məhkəmələrə müraciətləri və seçki nəticələri ilə bağlı mübahisələri davam edəcək.
Politoloq ABŞ-ın seçki sisteminin dəyişdirilməsinin çətinliyini ölkənin federal quruluşu ilə əlaqələndirib. Onun sözlərinə görə, bu sistem formalaşdırılarkən ştatlar arasında müəyyən tarazlıq yaratmaq məqsədi güdülüb. ABŞ-da prezident birbaşa ümumxalq səsverməsi ilə deyil, Seçicilər Kollegiyasının mexanizmi vasitəsilə seçilir. Bu modelin əsas məntiqi ştatların federal idarəçilikdəki rolunu qorumaq və yalnız əhalisi çox olan ştatların seçki prosesində həlledici üstünlük qazanmasının qarşısını almaqdır.
Murad Sadəddinovun fikrincə, ABŞ-ın seçki sistemində ciddi problemlər və mübahisəli məqamlar olsa da, onun konservativ xarakteri bu sistemin köklü şəkildə dəyişdirilməsini çətinləşdirir.
Dəniz NƏSİRLİ
