Məhəmməd Əsədullazadə: “Çox təəssüf ki, Qazaxıstan prezidentinin bu mövqeyi bu təşkilatın inkişafına xidmət etmir”
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) fəaliyyət istiqamətlərinin dəqiqləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb və təşkilatın hərbi alyansa çevrilməsinin yolverilməz olduğunu bildirib.
Bu barədə K.J.Tokayev Ankarada keçirilən TDT-nin sammitində çıxışı zamanı səsləndirib.
O qeyd edib ki, təşkilatın fəaliyyəti son illərdə genişlənərək 60 istiqaməti əhatə edib:
"Lakin bəzi sahələrdə işlərin təkrarlanması müşahidə olunur. Buna görə də üzv ölkələr əsas əməkdaşlıq istiqamətlərini və prioritetləri müəyyənləşdirməlidirlər. TDT hərbi təşkilata çevrilməməlidir. Bu, Qazaxıstanın dəyişməz mövqeyidir".
7 oktyabr 2025-ci ildə keçirilən Qəbələ sammitində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələrin birgə hərbi təlimlərinin Azərbaycanda keçirilməsini təklif edib.
15 may 2026-cı ildə Türküstan qeyri-rəsmi sammitində Tokayev təşkilatın hərbi ittifaqa çevrilməsinin əleyhinə çıxıb. O, TDT-nin iqtisadi, texnoloji, ticarət və humanitar əməkdaşlıq platforması kimi inkişaf etməli olduğunu vurğulayıb.
30 oktyabr 2026-cı ildə keçirilən Ankara sammitində Tokayev bu mövqeyini yenidən təsdiqləyib və təşkilatın heç vaxt hərbi ittifaq olmamalı olmadığını bildirib.
Ekspertlərə görə, burada bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır: Prezident İlham Əliyev Qəbələdə hərbi təlimlər təklif edərkən təşkilatın mütləq hərbi bloka çevrilməsini tələb etməyib. Onun çıxışında hərbi və müdafiə sahəsində əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və birgə təlimlər məsələsi ön plana çəkilib. Ancaq birgə hərbi təlimlərin davamlı və genişmiqyaslı olması, müdafiə sənayesinin inteqrasiyası və təhlükəsizlik koordinasiyasının dərinləşməsi müəyyən mərhələdə hərbi blokun xüsusiyyətlərinə yaxınlaşa bilər. Ekspertlər hesab edirlər ki, buna görə Tokayevin narahatlığını da nəzərə almaq lazımdır.
Ekspertlərin fikrincə, İlham Əliyevin və Tokayevin mövqelərini eyni mənanı ifadə edən fikirlər kimi qəbul etmək olmaz. Onların arasında müəyyən strateji fərq var, lakin bu fərq mütləq ziddiyyət demək deyil.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının güc potensialını genişləndirməyə çalışır, Tokayev isə bu güclənmənin hərbi ittifaq formasına keçməsinin qarşısını almaq istəyir.
Siyasi analitiklərin fikrincə, Azərbaycanın yanaşması təşkilatın daha güclü və təsirli regional aktora çevrilməsi baxımından perspektivlidir. Tokayevin mövqeyi isə təşkilatın bütün üzvlərinin geosiyasi həssaslıqlarını və suverenlik məsələlərini nəzərə almağa çağırır.
Ekspertlərin sözlərinə görə, ən optimal yol, Azərbaycanın irəli sürdüyü hərbi əməkdaşlıq təşəbbüslərini Tokayevin vurğuladığı siyasi-hüquqi çərçivə ilə uzlaşdırmaqdır.
Beləliklə, Türk Dövlətləri Təşkilatı iqtisadi birlik olmaqla yanaşı, güclü təhlükəsizlik əməkdaşlığına malik siyasi təşkilata çevrilə bilər-hərbi ittifaq yaratmaq zərurəti olmadan.
Ekspertlərə görə, “Türk dünyasının gələcək gücü yalnız iqtisadi inteqrasiyadanmı, yoxsa iqtisadi, siyasi və hərbi əməkdaşlığın paralel inkişafındanmı qaynaqlanmalıdır?”sualı üzərində də müzakirələr açılmalıdır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Prezident İlham Əliyevin TDT-yə üzv dövlətlərin ümumi hərbi təlimlərini keçirilməsinə başlamaqla bağlı çağrışı Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı, daha güclü təşkilata çevrilməsi baxımından daha əhəmiyyətlidir və bu baxımdan, Azərbaycanın daha doğru yoldadır nəinki digərləri. İlham Əliyevin ümumi hərbi təlimlərin keçirilməsi ilə bağlı bu çağırışı və Tokayevin TDT-nin hərbi bloka çevrilməməsi ilə bağlı səsləndirdiyi fikir arasında bir ziddiyyət və yaxud da uyğunluq varmı? Əslində bunları fərqli məqamlar saymaq lazımdır, yoxsa eyni bir mənanı ifadə edir?
Poliotoloq Məhəmməd Əsədullazadə baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycan TDT-nin hərbi-siyasi bir təşkilat olmasına çalışır. “Amma Qazaxıstan bununla bağlı mövqeyi fərqlidir, daha çox iqtisadi, loqistik və əməkdaşlıq məsələsini qaldırır. Görünür, Qazaxıstan Rusiyadan çəkilir. Qazaxıstan KTMT-nin üzvüdür. Amma yeni dünya siyasi nizamı qurulur. Proses sürətlənməlidir və TDT siyasi, mədəni və loqistik deyil, bir hərbi-siyasi blok olarsa daha da regional təsirləri olar, daha da güclənən bir təşkilata çevrilər. Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək inkişafı və regional siyasi proseslərdə daha təsirli aktora çevrilməsi məsələsi bu gün xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan təşkilatın daha geniş siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik platformasına çevrilməsində maraqlıdır. Prezident İlham Əliyevin də çıxışlarında Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı və gücləndirilməsi məsələsinə xüsusi diqqət yetirməsi təsadüfi deyil.
Lakin bu məsələdə üzv dövlətlərin mövqeləri heç də eyni deyil. Qazaxıstan daha çox iqtisadi əməkdaşlıq, logistika, nəqliyyat və digər praktiki əməkdaşlıq istiqamətlərinə üstünlük verir. Bununla yanaşı, təşkilatın hərbi-siyasi blok kimi formalaşmasına ehtiyatlı yanaşır. Halbuki yeni dünya siyasi nizamının formalaşdığı, geosiyasi proseslərin sürətləndiyi bir dövrdə türk dövlətlərinin daha koordinasiyalı və güclü siyasi mövqeyə malik olması vacibdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının yalnız iqtisadi, mədəni və logistika əməkdaşlığı ilə məhdudlaşması onun potensial imkanlarının tam reallaşmasına mane ola bilər. Təşkilatın siyasi, təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlıq istiqamətlərində də inkişaf etməsi, fikrimcə, onun regional təsir imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırar. Bu, türk dövlətlərinin beynəlxalq münasibətlər sistemində daha müstəqil və güclü mövqe tutmasına şərait yarada bilər”.
M.Əsədullazadənin fikrincə, Qazaxıstanın Rusiya ilə münasibətlərini davam etdirməsi və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvü olması da bu məsələdə müəyyən geosiyasi ziddiyyətlər yaradır. “Türk dövlətlərinin ortaq təhlükəsizlik platformasının yaradılması istiqamətində irəliləyişə nail olmaq üçün mövcud siyasi asılılıqlar və fərqli geosiyasi maraqlar ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.
Bu kontekstdə Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatına üzvlüyü məsələsinin gündəmə gətirilməsi, mənim fikrimcə, yanlış yanaşmadır. Rusiya türk xalqlarının yaşadığı, türk respublikalarının və digər türk etnik icmalarının mövcud olduğu böyük bir dövlətdir. Lakin bu tarixi və etnik bağlılıq Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv olması üçün əsas sayıla bilməz.
Rusiya fərqli siyasi, geosiyasi və strateji maraqlara malik dövlətdir. Onun təşkilata üzvlüyü türk dövlətləri arasında mövcud olan ortaq maraqların və siyasi həmrəyliyin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Belə bir addım təşkilatın müstəqil inkişafına, qərarların qəbulunda vahid mövqeyin formalaşmasına və gələcəkdə daha güclü siyasi platformaya çevrilməsinə ciddi maneələr yarada bilər.
Təəssüf ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafını və güclənməsini arzulamayan kifayət qədər siyasi mərkəzlər və dövlətlər mövcuddur. Onların təşkilat daxilindəki fikir ayrılıqlarından istifadə etməyə, türk dövlətləri arasında siyasi koordinasiyanı zəiflətməyə çalışmaları istisna deyil. Buna görə də üzv dövlətlər öz ortaq maraqlarını qorumaq, təşkilatın müstəqilliyini və strateji məqsədlərini təmin etmək istiqamətində daha prinsipial mövqe ortaya qoymalıdırlar.
Azərbaycan və Türkiyə Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafında, onun siyasi nüfuzunun artırılmasında və türk dünyasının beynəlxalq münasibətlər sistemində daha güclü mövqe qazanmasında mühüm rol oynayırlar. Hesab edirəm ki, bu istiqamətdə səylər davam etdirilməli, təşkilatın gələcək inkişafı yalnız iqtisadi və mədəni əməkdaşlıqla məhdudlaşmamalıdır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı türk dünyasının ortaq siyasi iradəsini ifadə edən, regional təhlükəsizliyə və strateji əməkdaşlığa töhfə verən güclü bir platformaya çevrilməlidir. Bunun üçün üzv dövlətlər arasında siyasi həmrəylik, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji baxış daha da gücləndirilməlidir”.
M.Əsədullazadə qeyd etdi ki, TDT-nin siyasi-hərbi ittifaq şəklində formalaşması təşəbbüsünü Prezident İlham Əliyev təsadüfən gündəmə gətirməyib və bu zərurətdən irəli gələn məsələdir. Azərbaycan dövlətinin TDT-nin inkişaf etmiş bir təşkilat olması üçün bütün mümkün addımları atdığını deyən M.Əsədullazadənin sözlərinə görə, Prezident Əliyevin bu təklifi digər üzv dövlətlər tərəfindən ciddi şəkildə dəstəklənməlidir. Bu məsələyə Əliyevin və Tokayevin yanaşmasının fərqli olduğunu deyən M.Əsədullazadə hesab edir ki, Azərbaycan Prezidentinin mövqeyi haqlı bir mövqedir.
“Çox təəssüf ki, Qazaxıstan prezidentinin bu mövqeyi bu təşkilatın inkişafına xidmət etmir. Amma Azərbaycanın və Türkiyənin mövqeyi təşkilatın inkişafına xidmət edir”-deyə M.Əsdullazdə qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
